Świat  w  wieku  XIX (1800 - 1914)
**********************************************************************

Wiek maszyn parowych

Po XVIII stuleciu Oświecenia i racjonalizacji, w XIX w. wystąpiły duże zmiany w technicznych i społecznych metodach działalności produkcyjnej ludzi. Obok dotychczasowych ich form: łowiectwa, rolnictwa i rzemiosła narodziły się nowe przemysłowe sposoby produkcji. Charakteryzowały je dwie podstawowe cechy: podział i specjalizacja pracy oraz zastosowanie maszyn mechaniczicznych w produkcji. Budowane zakłady przemysłowe były rozwinięciem średniowiecznych manufaktur rękodzielniczych, a zastosowanie maszyn stało się możliwe dzięki znacznemu rozwojowi nauki i techniki.
W XIX w. dokonanych zostało bardzo wiele odkryć naukowych i wynalazków technicznych. Tak wiele, że na progu XX w. rozpatrywany był wniosek o likwidację Urzędu Patentowego w Paryżu, gdyż wydawało się, iż wszystko zostało już wynalezione i urząd staje się zbędny. Oto chronologiczne zestawienie niektórych odkryć naukowych i technicznych XIX stulecia:
-	Polaryzacja światła;
-	Ogniwo galwaniczne Aleksandra Volty;
-	Destylacja ropy naftowej, zapoczątkowująca petrochemię;
-	Odkrycie indukcji elektromagnetycznej i elektrolizy wody przez Michała Faraday’a;
-	Elektromagnetyczna teoria światła James C. Maxwell’a;
-	Układ okresowy pierwiastków chemicznych Dymitra Mendelejewa;
-	Teoria ewolucji gatunków w drodze doboru naturalnego Karola Darwina;
-	Teoria drobnoustrojów  Ludwika Pasteur’a;
-	Odkrycie promieni X, to jest promieniowania rentgenowskiego przez Wilhelma Roentgena;
-	Odkrycie zjawiska radioaktywności;
-	Odkrycie prawa dziedziczności przez Mendla;
-	Odkrycie grup krwi i umożliwienie transfuzji krwi;
-	Odkrycie pierwiastków radioaktywnych radu oraz polonu przez małżeństwo Curie;
-	Pierwszy lot samolotu z napędem silnikowym braci W. i O. Wright;
-	Teoria względności Alberta Einsteina.
-	Zastosowanie psychoanalizy w badaniu rozwoju osobowości człowieka przez Zygmunda Freuda
Wynalezione zostały też (chronologicznie): strugarki i tokarki kłowe do metali, lampa naftowa przez I. Łukasiewicza, gazowy palnik, skafander nurka, epidiaskop do obrazów nieprzeźroczystych, barwna litografia, elektryczna lampa łukowa, generator prądu zmiennego, lokomotywa parowa przez G. Stephensona, telegraficzny alfabet i aparat Morse’a, żarówka próżniowa, linotyp, żelazobeton, silnik elektryczny, rewolwer wielostrzałowy przez S. Colta, aspiryna, dynamit przez Alfreda Nobla, prądnica prądu stałego, spalinowy silnik czterosuwowy, aparat telefoniczny przez Aleksandra Bella, auto benz”ynowe przez Deimlera i Benza, karabin maszynowy przez H. Maxima, kinematograf przez braci Lumiere, radioodbiornik na fale elektromagnetyczne przez G. Marconiego, głośnik magnetodynamiczny, kinetoskop przez Tomasza Edisona.
Rozpoczęto masową produkcje przemysłową i szeroko  zastosowano: żeliwo w  budownictwie, pozłacanie galwaniczne, cukier z buraków cukrowych, piły tarczowe do drewna, blachy cynkowe, lampy gazowe dla oświetlenia ulicznego, maszyny do pisania, wieczne pióra, odlewane wyroby z porcelany, statki parowe z bocznymi kołami napędowymi, szynowe lokomotywy parowe w komunikacji towarowej i osobowej, dźwigary kratowe w budownictwie mostowym, konne kosiarki żniwne, automatyczne odlewanie czcionek drukarskich, zapałki w pudełkach, maszyny rotacyjne dla dzienników, rowery z napędem na tylne koło, oświetleniowe żarówki elektryczne, żelbetonowe konstrukcje, naftę do oświetlenia z ropy naftowej, aluminium, elektrownie wodne, gramofony płytowe, tramwaje elektryczne, bakelit, jako pierwsze tworzywo sztuczne.
Industrializacja przyczyniła się do rewolucyjnego rozwoju cywilizacyjnego i w tym zakresie porównywalna jest z wprowadzeniem rolnictwa, zastosowaniem żelaza czy rozpowszechnieniem druku w długich dziejach ludzkości. Rozwój produkcji przemysłowej zmienił struktury własnościowe oraz wymagał i możliwy był przez koncentrację kapitału finansowego, stąd określenie ustroju kapitalistycznego. Narodził się on w drugiej połowie XVIII w. w Wielkiej Brytanii, skąd stopniowo rozprzestrzenił się w XIX w. na całą Europę, ogarniając sukcesywnie w pierwszej kolejności: Niderlandy, Francję, północną Italię, Niemcy oraz Szwecję. Kapitalistyczna industrializacja utrwaliła na stulecia dominację i władzę Europy, jako nowoczesnego Zachodu, wobec starożytnego Wschodu i zacofanego Południa. 
Za symbol XIX stulecia, i rozpoczynającej się nowej epoki przemysłowej w Europie i na świecie, uznać można maszynę parową oraz jej główne zastosowanie w kolejnictwie. A wiek XIX najtrafniej można określić jako wiek pary i początków elektryczności.
W kulturze europejskiej w pierwszej połowie XIX w. rozwinął się nurt intelektualny, zwany romantyzmem, będący buntem przeciwko racjonalizmowi XVIII w., a także przeciwko wczesnemu kapitalizmowi, dławiącemu wolność społeczeństw. Przejawiał się w literaturze i sztuce, także w sposobie życia i obyczajach. Głosił wyższość uczucia nad rozumem, natury nad cywilizacją ludzką, wolności jednostki nad zorganizowaną zbiorowością, marzeń nad rzeczywistością, poezji nad prozą. Najdobitniej irracjonalne idee romantyzmu odzwierciedlały się w poezji, a jej czołowymi dziełami były, pełne liryzmu, poematy: “Oda do radości" Fryderyka Schillera, “Don Juan” George Byrona, “Oniegin” Aleksandra Puszkina, “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza i “Faust” Johanna Wolfganga Goethego. 
Drugą połowę XIX w. cechował w Europie odwrót od idei romantyzmu w kierunku tak zwanego pozytywizmu, to jest twórczości, opartej o realną rzeczywistość i dokonania naukowe. Przeobrażenia te dotyczyły głównie dziedzin: filozofii, literatury, a także muzyki. A wiązały się z rewolucją przemysłową w gospodarce większości krajów kontynentu, z upowszechnieniem oświaty oraz rozwojem szkolnictwa i opieki społecznej.
Do czołowych twórców teorii filozoficznych w XIX w. należeli m.in.: Georg W. Hegel - idealizm obiektywny; August Comte - socjologia i pozytywizm; Karl von Clausewitz (“O wojnie") - taktyka i strategia wojen; Artur Schopenhauer - metafizyka; Herbert Spencer - ewolucjonizm; Fryderyk Nietzsche (“Tako rzecze Zaratustra") - irracjonalizm; Zygmund Freud (“Objaśnianie marzeń sennych") - psychoanaliza.
Do wybitnych przedstawicieli literatury XIX w. należeli też: Walter Scott, Michał Lermontow, A. Lamartine, Karol Dickens (“Oliver Twist”), Gustaw Flaubert (“Madame Bovary”), Honoriusz Balzac (“Ojciec Goriot”), Wiktor Hugo (“Nędznicy”), H. Stendhal (“Czerwone i Czarne”), Aleksander Dumas (“Trzej muszkieterowie”), Alfred de Vigny, Lew Tołstoj (“Wojna i pokój”), Fiodor Dostojewski (“Zbrodnia i kara”), Bolesław Prus (“Lalka”). Utwory Balzaca i Stendhala stały się potem zaczątkiem wielkiej, klasycznej powieści współczesnej. 
Również w dziedzinie muzyki XIX w. przyniósł bardzo bogaty dorobek. Do wielkich kompozytorów i muzy- ków należeli: Fryderyk Chopin, Johannes Brahms, Robert Schuman, Franc Liszt, Feliks Mendelssohn, Antoni Dworak, Anton Rubinstein, Piotr Czajkowski, B. Bartok, Michał Rimski-Korsakow. Wspaniały rozwój cechował zwłaszcza muzykę operową i operetkową, w której prym wiedli: Charles Guonod, Georges Bizet, Ryszard Wagner, Giacomo Puccini, Giuseppe Verdi, Gioacchino Rossini, Johann Strauss, Franciszek Lehar, Jacques Offenbach, Bedrich Smetana, Modest Musorgski.
Malarstwo XIX w, cechowało się wielką mnogością stylów. Były to: impresjonizm, ekspresjonizm, kubizm, futuryzm, abstrakcjonizm. Największymi malarzami stulecia byli: Francisco Goya, Claude Monet, Auguste Renoir, Paul Cezanne, Edgar Degas, Paul Gauguin, Eugene Delacroix, Jan Matejko, Vincent van Gogh, Pablo Picasso. W architekturze idee romantyzmu odzwierciedlały się w stylu neoklasycystycznym, który w drugim półwieczu przerodził się w neogotyk i w secesję na przełomie stuleci. 

Europa w I połowie XIX w.  (1800-48)

Wojny napoleońskie (1800-15), Kongres Wiedeński. Gdy Napoleon Bonaparte, jako Pierwszy Konsul, przejmował w grudniu 1799 r. dyktatorskie rządy we Francji, jej wojna z drugą europejską koalicją antyfrancuską praktycznie wygasła. Rosja w ogóle wycofała się z wojny, Austria starała się jedynie umocnić swe zdobyte pozycje w północnych Włoszech, zaś Wielka Brytania, po morskich zwycięstwach, nie przejawiała chęci angażowania swych sił na lądzie. Inicjatywę wojenną przejął więc Napoleon, żądając by Austria wycofała się z Półwyspu Apenińskiego. Gdy ultimatum nie zostało przyjęte, Napoleon, po ryzykownej przeprawie wojsk francuskich przez przełęcz Św. Bernarda w Alpach, rozbił siły austriackie 14 czerwca 1800 r. pod Marengo, następnie zajął Monachium i zagroził Wiedniowi. Zmusiło to Austrię do zawarcia 9 lutego 1801 r. pokoju w Luneville, przywracającego stan posiadania, jak po włoskich zwycięstwach Napoleona z 1797 roku. 
Wielka Brytania nie chciała walk lądowych, zwłaszcza wobec wrogości Szwecji i Dani oraz zmiany orientacji rosyjskiej na profrancuską. Ale w 1801 r. po wyparciu Francuzów z Egiptu, zatopieniu przez Nelsona wojennej floty duńskiej u wybrzeży Kopenhagi i śmierci cara Rosji, Pawła I, sojusze znów odwróciły się na korzyść Brytanii. Wówczas mogła sobie pozwolić na kompromisowy pokój, zawarty 25 marca 1802 r. w Amiens. Zgodziła się w nim na przyznanie Francji ziem na lewym brzegu Renu, Austriackich Niderlandów oraz uznała rządy republik, utworzonych przez Francuzów w Szwajcarii, Włoszech i Holandii. Natomiast Egipt zwrócony został Turcji, po roku również Anglicy mieli oddać wyspę Maltę zakonowi Joannitów. Pokój umocnił także pozycję Bonapartego w państwie francuskim, gdyż i Francuzi byli zmęczeni wieloletnimi wojnami. 
Jeszcze w tym samym roku Napoleon wysłał 40-tys. korpus interwencyjny, w tym 6-tysięczną polską brygadę, utworzoną z resztek włoskiego legionu gen. Henryka  Dąbrowskiego, na wyspę Santo Domingo na Karaibach, będącą kolonią francuską. Doszło tam do buntu Mulatów i Murzynów przeciwko restytucji niewolnictwa. Ciężkie dla Europejczyków warunki klimatyczne, żółta febra i walki, zdziesiątkowały interwencyjne wojska i zmusiły je w listopadzie 1803 r. do kapitulacji. 
Już w 1803 r. stało się jasne, że pokój między Francją i Wielką Brytanią nie będzie trwały. Mnożyły się incydenty na morzach, w których Anglicy rewidowali i zagarniali statki francuskie, Francuzi zaś wznowili morską blokadę wysp brytyjskich oraz internowali Anglików z Francji, konfiskując ich majątki. Zagarnęli też niemiecki port Hanower nad Morzem Północnym i zaczęli przygotowywać się do inwazji na wyspy brytyjskie. Napoleon przygotował w tym celu 90-tys. armię, jaka miała być przewieziona na statkach, gromadzonych w portach nad Kanałem La Manche. Lecz porty te zostały zablokowane przez 60 liniowych okrętów angielskich i zamiar inwazji stał się nierealny. 
Natomiast bez większych przeszkód Napoleon działał w Italii. Do 1805 r. zaanektował do Francji Królestwo Piemontu (Turyn) oraz Republikę Liguryjską (Genua), a także przekształcił Republikę Włoch (Rzym) w Królestwo Włoch, mianując się jego królem. Naruszył w ten sposób historycznie ukształtowany system Niemieckiego Cesarstwa Rzymskiego, rządzonego przez niemieckich cesarzy dynastii Habsburgów.
Wszystkie te poczynania Napoleona spowodowały zawiązanie się kolejnej, trzeciej koalicji antyfrancuskiej w składzie: Wielka Brytania, Austria, Rosja, Szwecja i Królestwo Neapolu. Nowa wojna rozpoczęła się we wrześniu 1805 r. od ataku Austrii na Księstwo Bawarii, sprzymierzone z Francją. Wtedy Napoleon ruszył ze swą armią na Austrię, otoczył jej wojska w Ulm w Bawarii, gdzie skapitulowały 20 października, przy czym Francuzi wzięli do niewoli 32 tys. jeńców.
Równocześnie, w wojnie prowadzonej z Wielką Brytanią, doszło 21 października do wielkiej bitwy morskiej pod Trafalgarem w pobliżu Gibraltaru. Zakończyła się ona pogromem floty sojuszniczej Francji i Hiszpanii, które straciły 22 okręty spośród 40 biorących udział w bitwie, podczas gdy Brytyjczycy ani jednego (kilkanaście uszkodzonych). Zwycięstwo to zawdzięczali strategii admirała Nelsona, który sam zginął w czasie walk. Bitwa trafalgarska pogrążyła ostatecznie wszelkie plany inwazji na Wyspy Brytyjskie, nie miała wszak żadnego wpływu na lądowe sukcesy Francuzów.
Po zajęciu Wiednia i marszu przez Morawy Napoleon, markując chęć ugody, sprowokował monarchów austriackiego Franciszka I i rosyjskiego Aleksandra I do walnej bitwy 2 grudnia pod Austerlitz, w której armie austriacka i rosyjska zostały rozgromione, tracąc 15 tys. zabitych, 25 tys. żołnierzy wziętych do niewoli, całą artylerię i wielkie zapasy sprzętu wojennego i żywności. Austria wycofała się wówczas z koalicji i zawarła z Francją 27 grudnia pokój w Preszburgu. Również car Aleksander I wycofał resztki swego korpusu interwencyjnego do Rosji. 
Napoleon I Bonaparte zapanował więc niepodzielnie nad Europą Środkową i w krótkim czasie ukształtował nową jej mapę. Przede wszystkim włączył do Francji szereg terytoriów, m. in. Toskanię (Florencja) w Italii, Republikę Iliryjską (Dalmacja, Dubrownik, Istria, Slawonia, część Chorwacji) nad Adriatykiem oraz królestwa Neapolu i Holandii, w których mianował królami swych braci Józefa i Ludwika. Najważniejszą zmianą było scalenie licznych zachodnich państewek niemieckich w jeden organizm państwowy, Związek Reński. W ten sposób zaistniały tylko 3 duże państwa niemieckie: Prusy, Austria i Związek Reński, a ostatecznej likwidacji uległa Rzesza Niemiecka, to jest historyczne Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego.
Prusy, niezadowolone z utworzenia Związku Reńskiego, i rozlokowania wojsk francuskich przy granicy pruskiej, wystosowały w tej sprawie ultimatum do cesarza Francji, tworząc wraz z Wielką Brytanią, Rosją, Szwecją i Saksonią czwartą koalicję antyfrancuską. W odpowiedzi Napoleon wkroczył ze swymi armiami do Prus i po tygodniu, 14 października 1806 r., rozgromił wojska pruskie w dwu bitwach pod Jeną i Auerstädt w Saksonii. Następnie Francuzi zajęli Berlin i prawie całe terytorium Prus z licznymi twierdzami, które  poddawały się bez najmniejszej próby oporu. Król Fryderyk Wilhelm III uciekł do Kłajpedy, a wojska pruskie, wraz z Rosjanami, broniły się jeszcze tylko na Pomorzu. Po nierozstrzygniętej krwawej bitwie z Rosjanami pod Iławą, zajęciu Tczewa i Słupska przez Polaków, kapitulacji oblężonego Gdańska i klęsce wojsk rosyjskich 14 czerwca 1807 r. pod Frydlandem, Rosja poprosiła o pokój. Francja zawarła wówczas dwa traktaty pokojowe: z Rosją 7 lipca w Tylży i z Prusami 9 lipca. Na ich mocy Królestwo Prus utraciło ziemie na zachód od Łaby, Gdańsk stał się wolnym miastem, a z pruskich terenów II i III rozbiorów Polski utworzono Księstwo Warszawskie. Rosja i Prusy zobowiązały się też do blokady handlowej przeciwko W. Brytanii, a Napoleon zaakceptował zajęcie przez Rosję szwedzkiej Finlandii i tureckiej Mołdawii. Więc znów alianse się odwróciły.
Po rozpadzie czwartej koalicji antyfrancuskiej z udziałem Prus, Bonaparte nie miał już przeciwników w Środkowej Europie, jeszcze tylko wojna z Wielką Brytanią trwała nadal. W kontynentalnej Europie zapanował pokój, z wyjątkiem Portugalii, gdzie Anglicy mieli swoje bazy morskie, z których robili wypady przeciwko francuskim statkom na morzach. Napoleon postanowił spacyfikować ten ostatni wrogi skrawek kontynentalnej Europy. Posłał swe wojska przez terytorium przyjaznej Hiszpanii i do listopada 1807 r. Portugalia została podbita, a Hiszpania okupowana przez Francuzów. 
W 1808 r., w proteście przeciwko przedłużającej się okupacji Hiszpanii przez Francuzów i w wyniku dworskiego zamachu stanu, król Hiszpanii Karol IV zmuszony został do abdykacji na rzecz swego syna Ferdynanda VII. Lecz wtedy Napoleon w ogóle odsunął Burbonów hiszpańskich od władzy, internując ich we Francji, a na tronie hiszpańskim posadził swego brata Józefa Bonaparte. Spowodowało to rewoltę narodową Hiszpanów, w której wzięły też udział wojska hiszpańskie. Rozszerzyła się ona na cały kraj, obficie wspomagana przez Anglików pieniędzmi, uzbrojeniem i wojskiem. Pod ich naporem garnizony francuskie musiały skapitulować. Dopiero nowa 300-tys. armia, z którą Napoleon interweniował, przywróciła częściowo okupację Półwyspu Iberyjskiego. Po szarży polskiej kawalerii w górskim wąwozie pod Samosierrą, Francuzi zajęli ponownie Madryt, a Napoleon mógł wrócić do Paryża. Kierowana przez szlachtę i kler partyzancka wojna (guerrilla) w Hiszpanii trwała cztery lata, zwłaszcza na górzystych terenach centralnej części Półwyspu Iberyjskiego i angażowała znaczne siły francuskie. 
Następna insurekcja miała miejsce w kwietniu 1809 r. w Austrii. Sprzymierzyła się ona z Wielką Brytanią, zawiązując piątą koalicję antyfrancuską. Po czym jej wojska zaatakowały na kilku kierunkach, w tym Bawarię i Księstwo Warszawskie, gdzie rozwinęły się działania wojenne. W tej sytuacji Napoleon I Bonaparte ściągnął część swych wojsk z Hiszpanii, raniony lekko w bitwie o Ratyzbonę, zajął 12 maja Wiedeń. Po kilku klęskach w walkach o przeprawy na Dunaju, z pewnym opóźnieniem, bo dopiero 6 lipca rozprawił się z Austriakami w walnej bitwie pod Wagram, w której stracili oni 37  tys. żołnierzy, zabitych, rannych i wziętych o niewoli. Cesarz Franciszek I znów musiał prosić o rozejm i kolejna wojna zakończyła się 14 listopada traktatem pokojowym w Schőnbrunn pod Wiedniem. Austria utraciła ostatecznie swe prowincje nad Adriatykiem, a także prowincje Salzburg i Inn na rzecz Bawarii, oraz ziemie polskie III zaboru 1795 r., o które powiększone zostało Wielkie Księstwo Warszawskie.
Francja więc niepodzielnie panowała w zachodniej i środkowej Europie, ale wojna z Anglią trwała nadal. Najistotniejszym jej elementem była blokada wysp brytyjskich. Dokuczała ona coraz bardziej wszystkim, również Rosji, rujnując jej handel. Car Aleksander I nie był też zadowolony z panoszenia się Napoleona w całej Europie. Gdy latem 1810 r. osadził on jednego ze swych marszałków na tronie Szwecji, znajdującej się w strefie wpływów Rosji, Aleksander I kazał otworzyć porty rosyjskie dla statków neutralnych, w tym przewożące towary angielskie.
Napoleon I Bonaparte, wierząc najwidoczniej, że wygrać z W. Brytanią może tylko na drodze jej blokady, powziął wówczas zamiar pobicia i zwasalizowania Rosji. Zgromadził na terenach Prus Wschodnich Wielką Armię, liczącą ok. 420 tys. ludzi, w tym 70 tys. Niemców i 90 tys. Polaków i 24 czerwca 1812 r. przekroczył z nią rzekę Niemen, rozpoczynając swą kolejną kampanię wojenną. Rosjanie unikali jednakże bezpośrednich starć, ograniczając się jedynie do rozproszonych potyczek i stosując taktykę spalonej ziemi, niszczyli za sobą zwłaszcza wszelkie zapasy żywności.
Dopiero w połowie sierpnia doszło do poważniejszych walk o twierdzę i miasto Smoleńsk, w czasie których obie strony poniosły wielkie straty, a dużą rolę odegrał korpus Poniatowskiego, szczególnie polska artyleria. Zaś w dniach 5-7 września doszło do wielkiej bitwy pod wsią Borodino na przedpolach Moskwy. Wzięło w niej udział 250 tys. ludzi, zginęło 80 tys., lecz bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia.
Głównodowodzący wojskami rosyjskimi książę marszałek Kutuzow wycofał wojska, jakie mu pozostały, a następnie w połowie września oddał ćwierćmilionową stolicę, po wcześniejszej ewakuacji mieszkańców, wywiezieniu wszelkich zapasów żywności i podpaleniu miasta przez wypuszczonych na wolność więźniów. Wzniecali oni pożary jeszcze przez kilka dni po wkroczeniu wojsk francuskich, spłonęła nawet część pałacu kremlowskiego, z którego Napoleon musiał salwować się ucieczką. Słał on potem do cara propozycje honorowego zakończenia wojny, lecz po miesiącu bezowocnych oczekiwań na odpowiedź, i gdy już spadły pierwsze śniegi, zarządził 18 października odwrót swej Wielkiej Armii. Jej marsz przez bezkresne przestrzenie, wśród ostrych mrozów, bez kwater i żywności dla żołnierzy oraz paszy dla koni i przy nieustannych podjazdach kozackich, zamienił się w koszmar. Bitwą w Małojarosławcu Kutuzow zmusił Napoleona do odwrotu trasą smoleńską, spustoszoną już w trakcie marszu Wielkiej Armii na Moskwę. Szczególnie ciężkie straty ponieśli Francuzi podczas przeprawy przez rzekę Berezynę pod Studzianką na Białorusi. 
Z armii, liczącej 420 tys. ludzi plus 150 tys. posiłków, jakie dodatkowo nadeszły, na całym wschodnim terenie operacyjnym ocalało tylko 60-80 tys. wojska, skrajnie wyczerpanego, bez armat, taborów i koni. Napoleon I Bonaparte opuścił resztki swej Wielkiej Armii jeszcze przed jej dotarciem do Wilna i śpiesznie wrócił do Francji, do Paryża docierając 18 grudnia.
Do lutego 1813 r. Rosjanie zajęli Księstwo Warszawskie, zaś w marcu doszli do Łaby. Wtedy Prusy zawarły sojusz z Rosją i wypowiedziały wojnę Francji. Tymczasem Napoleonowi udało się we Francji odtworzyć ok. 200-tys. armię i z nią wrócił do Saksonii, a nawet odniósł w maju dwa wielkie zwycięstwa pod Lűtzen i Budziszynem nad wojskami pruskimi i rosyjskimi, po których zawarto 4 czerwca rozejm do połowy sierpnia. Po tym terminie, wobec zerwania pertraktacji pokojowych w Pradze przez Napoleona, Austria wypowiedziała Francji wojnę i walki zostały wznowione. Przeciwko Francji walczyła już szósta koalicja, obejmująca Wielką Brytanię, Rosję, Austrię, Prusy, Szwecję i liczne pomniejsze państwa niemieckie. Mimo 2,5-krotnej przewagi sił sprzymierzonych, Napoleon odniósł 26-27 sierpnia jeszcze jedno większe zwycięstwo pod Dreznem. Zaś w dniach 16-19 października doszło pod Lipskiem do wielkiej “Bitwy Narodów”, w jakiej starło się 342 tys. Rosjan, Niemców, Szwedów i Austriaków przeciwko 195 tys. Francuzów, Polaków i Sasów, przy czym ci ostatni w trakcie bitwy przeszli na stronę wroga. Zakończyła się ona wielką klęską Napoleona. Do Francji wraz z nim wróciło tylko ok. 60 tys. żołnierzy.
W styczniu 1814 r. walki przeniosły się na teren Francji. Po kilku zwycięstwach odniesionych jeszcze przez Francuzów na wschód od Paryża, wojska koalicji 30 marca zajęły stolicę Francji. Senat francuski ogłosił  detronizację cesarza Napoleona I Bonapartego, który 6 kwietnia musiał też zrzec się praw do tronu Francji i Włoch dla swych potomków. Po czym internowany został na wyspie Elbie u wybrzeży Italii. Opuściła go wtedy jego żona Maria Ludwika, która wróciła do swej cesarskiej rodziny we Wiedniu. We Francji zostało restaurowane królestwo i władzę przejął król Ludwik XVIII, młodszy brat Ludwika XVI, panującego do Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Koalicja zawarła z nim pokój, zaś we wrześniu rozpoczął się Kongres Pokojowy we Wiedniu, na którym zwycięzcy zamierzali ustalić mapę Europy po wojnach napoleońskich.
W trakcie trwania Kongresu Wiedeńskiego Napoleon Bonaparte uciekł z Elby, 1 marca wylądował na południu Francji, po czym, witany entuzjastycznie przez mieszkańców miast i wsi, pomaszerował do Paryża, na czele coraz większych oddziałów wojska, jakie przechodziły na jego stronę. Chciał wskrzesić swą władzę, choćby tylko na zasadach monarchii konstytucyjnej. Z trudem udało mu się jednak zebrać 150 tys. nowego wojska i z tą armią pomaszerował do Belgii, gdzie stacjonowały wojska angielskie marsz. Wellingtona i pruskie marsz. Blűchera (VII koalicja). Zamierzał je pobić oddzielnie, lecz plan ten się nie powiódł i walna bitwa, rozegrana 18 czerwca pod Waterloo, niedaleko Brukseli, skończyła się wielką klęską Francuzów. Z pośród 71 tysięcy swego wojska stracili 44 tys. zabitych, rannych, jeńców i zaginionych. Liczące ponad 120 tys. armie angielska i pruska poniosły znacznie niższe starty. Napoleon wrócił wtedy do Paryża i 21 czerwca abdykował na rzecz swego syna. Paryż, ogłoszony miastem otwartym, zajęty został przez sprzymierzonych 30 czerwca, kilka dni później wrócił też król Ludwik XVIII. Równocześnie Austriacy rozpoczęli ofensywę znad Renu, do którego doszły też wojska rosyjskie. Napoleon Bonaparte został ponownie aresztowany i tym razem zesłany na daleką wyspę Św. Heleny na Atlantyku. Tam pisał wspomnienia ze swych kampanii wojennych, w czasie których stoczył  60 bitew. Zmarł w 1821 r. w wieku 52 lat. 

Francja.  Sprawując od grudnia 1799 r. dyktatorską władzę we Francji, Napoleon I Bonaparte działał bardzo energicznie. Starając się o uzyskanie poparcia  arystokracji, ogłosił amnestię dla rojalistycznych emigrantów. Mogli oni wracać do kraju, ale zarekwirowanych w trakcie rewolucji majątków im nie zwrócono. Podobnie, normując stosunki z Kościołem katolickim przez zawarcie w 1801 r. nowego konkordatu, Napoleon zastrzegł w nim nienaruszalność dokonanych rekwizycji i sprzedaży dóbr kościelnych. Konkordat poza tym był korzystny dla Kościoła: ustalał pensje dla biskupów, wprowadzał religię do szkół państwowych, ułatwiał budowę nowych kościołów, szkół kościelnych itp. Amnestią objęci zostali także szuani w Wandei, pod warunkiem złożenia przez nich broni.
By zdobyć przychylność kadry oficerskiej, Napoleon hojnie obdarzał zasłużonych oficerów tytułami hrabiów, baronów, a nawet książąt, co nie podobało się oczywiście starej arystokracji. W 1800 r. dokonany został przez spisek rojalistów zamach bombowy przed operą paryską na życie Bonapartego. Zginęło wtedy 20 osób, rannych zostało ponad 60, ale Napoleon wyszedł z zamachu bez szwanku. Spisek został rozbity przez sprawną policję wieloletniego ministra Fouche, z którego usług Bonaparte szeroko korzystał. Wielu rojalistów zostało wtedy aresztowanych i zesłanych do Gujany w Ameryce Południowej. Z jeszcze większą konsekwencją i mocą Napoleon rozprawił się z republikańskimi jakobinami. Sam nie był rewolucjonistą, a republikańskie ideały jak: wolność, równość, demokracja były mu całkowicie obce. Działał jako absolutny jedynowładca, dyktator, w oparciu o wielką burżuazję rodzącego się ustroju kapitalistycznego. Dodatkowo, wykorzystując krótki okres pokoju po traktacie z marca 1802 r. w Amiens, przeprowadził ogólnokrajowe referendum, w którym zdecydowana większość głosujących zgodziła się na powierzenie mu konsulatu dożywotnio. 
Napoleon Bonaparte wprowadził też szereg reform usprawniających funkcjonowanie państwa Przyjęcie zasady nominacji sędziów i zaostrzenie walki z rozbojami, fałszerstwami itp. zaowocowało wnet ograniczeniem korupcji i szybkim wzrostem bezpieczeństwa publicznego. Reforma administracji państwowej, w tym ustanowienie prefektów w departamentach, a merów w gminach, utrzymała się do dziś. Tak samo trwały okazał się Kodeks Cywilny Napoleona z 1804 r. Ustalał on podstawy ustroju: wolność osobista, równość wobec prawa, laicyzację, niewzruszalność własności prywatnej. Kodeks przyjęty potem został w wielu państwach.   
Zreformowanie urzędów skarbowych i wprowadzenie podatków pośrednich od soli, tytoniu i napoi przyczyniło się do szybkiej poprawy finansów państwa, umożliwiając np. wypłatę rent. Poważnym zastrzykiem dla skarbu państwa była sprzedaż w 1803 r. Stanom Zjednoczonym A. P. terytorium Luizjany w środkowej części Ameryki Płn. za 15 milionów dolarów. Była to w ogóle największa transakcja nieruchomościami w dziejach, dzięki której Stany Zjednoczone powiększyły swe terytorium o przeszło dwa miliony kilometrów kwadratowych. Przy czym zaznaczyć należy, że Francja uzyskała te tereny od Burbonów hiszpańskich w zamian za nie swoje Królestwo Etrurii po zwycięstwach francuskich w Italii w 1801 r. 
Napoleon poprzez subwencje, cła i kredyty aktywnie wspierał rozwój rolnictwa i przemysłu oraz eksport zagraniczny. Spowodowało to ożywienie koniunktury gospodarczej i stabilizację pieniądza. Nastąpiła rozbudowa Paryża, gdzie restaurowano całe dzielnice. Zapanował nowy styl Empire, oparty na wzorach greckich i rzymskich, który rozpowszechnił się w architekturze, meblarstwie, rzemiośle artystycznym, sztuce i modzie. 
Celem wzmocnienia swej władzy Napoleon koronował się 2 grudnia 1804 r. na cesarza Francji. Koronacja, z wielkim przepychem, odbyła się w Katedrze Notre Dame w Paryżu, koronatem był papież Pius VII, a koronę na głowę włożył sobie sam Napoleon, koronując następnie swą żonę Józefinę. 
Wszystkie te cywilne sprawy i problemy miały jednakże w okresie rządów Napoleona Bonapartego znaczenie marginalne i zdominowane zostały przez tzw. wojny napoleońskie, jakie Francja prowadziła prawie bez przerwy do 1815 r. Było ich kilkanaście i brały w nich udział, w zmiennych koalicjach, wszystkie państwa europejskie. Fronty wojny rozciągały się od Portugalii do Moskwy i od Anglii i Szwecji do Italii. Obejmowały także Egipt, wyspę Santo Domingo na Karaibach i inne terytoria Ameryki Płn.
W grudniu 1809 r. Napoleon rozwiódł się ze swą pierwszą żoną, Józefiną i poprosił cesarza Rosji Aleksandra I o rękę jego młodszej siostry Anny. Dostał jednak kosza pod pretekstem zbyt młodego wieku wybranki. Nie przejął się tym i ożenił wkrótce z córką cesarza austriackiego, 19-letnią Marią Ludwiką. Lecz całkiem niewykluczone, że historia Europy potoczyłaby się inaczej, gdyby nie było wspomnianego kosza.
W 1810 r. Francja prowadziła wojnę już tylko z Wielką Brytanią, jeśli pominąć guerillę hiszpańską. Lecz wyspiarska Brytania była nieosiągalna dla wojsk francuskich, wobec absolutnego panowania jej wojennej floty na morzach. To też Napoleon Bonaparte upatrywał możliwość jej pokonania tylko w drodze ścisłej blokady handlowej. Było to jednak działanie obosieczne. Europa pozbawiona została towarów kolonialnych, jak kawa, kakao, cukier, pieprz i surowców dla przemysłu jak bawełna, indygo. Kwitł więc przemyt i kontrabanda tymi towarami w miastach portowych. By temu przeciwdziałać Napoleon przyłączył do Francji niemieckie porty Hamburg, Bremę, Lubekę i szereg innych terytoriów niemieckich aż po Holsztyn, oraz Królestwo Holandii, które zlikwidował i podzielił na 9 departamentów. Następnie w ogóle handel towarami kolonialnymi został zabroniony, a rekwirowany towar był palony na stosach. Konsekwencją był ostry kryzys handlowo-przemysłowy w całej Europie. Bankrutowały fabryki, rosło bezrobocie. By temu przeciwdziałać rząd francuski udzielał przedsiębiorstwom znaczne subsydia finansowe i zamówienia na potrzeby armii i dworu. 
W wyniku podbojów i aneksji Francja w 1812 r. powiększyła swe terytorium do 750 tys. kilometrów kwadratowych, mając 44 mln. mieszkańców. Przyłączone zostały do niej: Belgia, Holandia, prowincje niemieckie nad Morzem Północnym, prowincja Iliryjska na Bałkanach, hiszpańska Katalonia oraz znaczna część terenów włoskich wzdłuż zachodnich wybrzeży Morza Śródziemnego, po Rzym włącznie. Ponad to w bezpośredniej zależności od Francji znajdowały się królestwa Hiszpanii i Włoch, niemiecki Związek Reński, szwajcarska Republika Helwecka i Księstwo Warszawskie. 
Latem 1812 r. Napoleon wszczął wojnę z Rosją. Mimo zdobycia Moskwy, wojna skończyła się wielką klęską Francuzów, przypieczętowaną w 1813 r. “Bitwą Narodów” pod Lipskiem. Ostatecznie wojny napoleońskie zakończyły się na terenach Francji i Belgii w 1815 r. kapitulacją Francji i internowaniem zdymisjonowanego cesarza Napoleona I Bonapartego na wyspie Św. Heleny na południowym Atlantyku. 
Klęska Wielkiej Armii Napoleona przesądzona został na polach bitewnych, wszak przyczynili się do tego także sami Francuzi. W szczególności arystokracja francuska była zaniepokojona ciągłymi wojnami, rojaliści marzyli o powrocie monarchii, republikanów raziła arbitralność Napoleona, kupców rujnowała blokada kontynentalna Wielkiej Brytanii. To też miały miejsca różne spiski i zdrady, których obrazem może być np. tajna współpraca francuskiego ministra dyplomacji, księcia Charles Talleyranda z carem Aleksandrem I. 
Po pierwszej abdykacji Bonapartego nastąpiła we Francji 6 kwietnia 1814 r. restauracja monarchii konstytucyjnej. Za namową Talleyranda, a pod protekcją, przebywającego w Paryżu, Aleksandra I, przywołany został z emigracji brat byłego króla Ludwika XVI, Ludwik XVIII Burbon.
Po śmierci Ludwika XVI naturalnym dziedzicem tronu był jego syn Ludwik (ur.1785), jako Ludwik XVII. Zmarł on jednakże w 1795 r., w wieku 10 lat, w wieży więzienia w Temple, w niewyjaśnionych bliżej okolicznościach. Po jego śmierci rojaliści ogłosili następcą tronu księcia Ludwika de Enghien (1772-1804) z domu burbońskiego, ostatniego z rodu Kondeuszy, jako Ludwika XVII. Przebywał on od 1789 r. na emigracji w Belgii. W sytuacji trwającej wojny z Anglią, stanowił zagrożenie władzy dla Napoleona Bonaparte. To też, z jego rozkazu, a za namową ministra Talleyranda, został w marcu 1804 r. porwany z neutralnej Badenii, oskarżony o udział w spisku antyfrancuskim i rozstrzelany.
Z Ludwikiem XVIII, jako królem, zwycięska koalicja antyfrancuska zawarła pokój 30 maja 1814 r. Talleyrand wytargował utrzymanie granic sprzed rewolucyjnej ekspansji, i zwolnienie Francji z odszkodowań wojennych. Przyczynił się też do tego, że nie doszło do aktów zemsty ze strony arystokracji za utratę władzy, jaką dzierżyli przed rewolucją, i do wydania przez Ludwika XVIII “Karty'', wprowadzającej ustrój monarchii konstytucyjnej, z rządem zależnym od króla, a nie parlamentu. W “Karcie'' tej król potwierdził m.in. nienaruszalności majątków nabytych w czasie rewolucji, przez co zachowane zostały podstawowe zdobycze Rewolucji Francuskiej. Gwarantem tych poczynań były kozackie biwaki na Champ Elysees i sam car Aleksander I, który we wszystkim wspierał Talleyranda.
Przed powrotem Napoleona z Elby do Paryża (20 marca) Ludwik XVIII z rodziną i członkami swego rządu uciekli do Belgii. Bonaparte chciał odtworzyć swe nowe rządy na zasadach monarchii konstytucyjnej, więc nakazał pilne opracowanie konstytucji, którą stała się “Karta” Ludwika XVIII, tylko odpowiednio zliberalizowana. W przeprowadzonym w maju powszechnym plebiscycie, Francuzi wypowiedzieli się przytłaczającą większością głosów za przyjęciem tej nowej konstytucji.  
Kongres Wiedeński zakończył się w sierpniu 1815 r. Przywrócił on w znacznym stopniu stan polityczno-ustrojowy sprzed rewolucji francuskiej, utrzymując rozbicie Włoch, gdzie nastąpił powrót dynastii zdetronizowanych przez Napoleona, oraz Niemiec, przy czym Związek Reński zastąpiony został przez Związek Niemiecki. W jego skład weszły: niemiecka część Austrii, królestwa Prus, Saksonii, Hannoweru, Bawarii i Wirtembergii, 29 księstw i 4 wolne miasta: Hamburg, Lubeka, Brema i Frankfurt nad Menem. W miejsce Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie pod protektoratem Rosji, z Belgii i Holandii powstało Królestwo Niderlandów, przywrócono Szwajcarię w miejsce Republiki Helweckiej. Natomiast Rosja otrzymała Besarabię i Finlandię, Austria prowincje iliryjskie, Lombardię i Wenecję, zaś Wielka Brytania Maltę, Cejlon i Przylądek Dobrej Nadziei. Zawarty został też układ Świętego Przymierza, który miał chronić istniejące monarchie przed ruchami rewolucyjnymi.
Po “100 dniach Napoleona” i jego ostatecznej klęsce pod Waterloo, zawarty został 20 listopada 1815 r. drugi pokój w Paryżu, na gorszych dla Francji warunkach. Utraciła ona na rzecz Prus prowincję Saarę a Sabaudię na rzecz Sardynii, musiała zapłacić 700 mln. franków kontrybucji wojennej i utrzymywać 150-tys. wojska okupacyjne. Ponadto wróciła reakcja polityczna i rozpętał się biały terror, zwłaszcza na południu kraju. Nastąpiły szerokie represje wobec republikanów, bonapartystów i protestantów. Usunięci zostali od władzy Talleyrand i Fouche, zniesiono rozwody, próbowano przywrócić rolę szlachty i Kościoła sprzed rewolucji. Lecz powołany w 1818 r. rząd umiarkowanego rojalisty, księcia Riechelieu, ustabilizował sytuację polityczną i społeczną we Francji, odsuwając ultrasów od władzy. Nastąpiła wtedy wyraźna poprawa finansów i gospodarki państwa, spłacona została kontrybucja wojenna, przywrócono konkordat, zredukowano armię do 150 tys. żołnierzy, ograniczono cenzurę prasy. Do 1818 wojska okupacyjne opuściły Francję i została ona włączona, jako piąte państwo, do “Koncertu mocarstw europejskich”, decydujących o losach Europy. Np. na polecenie Świętego Przymierza wojska francuskie stłumiły w 1821r. powstanie republikańskie w Hiszpanii.
Po śmierci Ludwika XVIII, który nie zostawił męskich potomków, tron po nim przejął jego młodszy brat Karol X (1824-30). W czasie rewolucji francuskiej wyemigrował do Niemiec, tam przygotowywał wojnę przeciwko rewolucyjnej Francji. Po powrocie w 1814 r. przewodził radykalnej partii ultrasów. Wraz z jego rządami nastąpiło nasilenie się białego terroru, ograniczono prawa wyborcze do szlachty i bogatych, zastosowano cenzurę wobec lewicowej prasy, dawna emigracja arystokratyczna otrzymała miliard franków odszkodowania na wykup znacjonalizowanej ziemi. Nastąpiła również klerykalizacja kraju przy pomocy Zakonu Jezuitów, bractw, misji i pielgrzymek, wprowadzono karę śmierci za świętokradztwo, zawieszono wykłady liberalnych profesorów itp. 
Wszystkie te działania spowodowały szybki wzrost liberalnej i republikańskiej opozycji. Zaowocowało to licznymi spiskami antyrojalistycznymi, manifestacjami antyrządowymi i zdobyciem przewagi opozycji w wyborach do Izby Deputowanych w 1827 r. Po dwukrotnym wotum nieufności Izby wobec kolejnych rządów, w marcu 1830 r. król rozwiązał Izbę, lecz w nowozarządzonych wyborach opozycja jeszcze bardziej powiększyła swą przewagę w parlamencie. Wówczas Karol X, wykorzystując dodatkowo zdobycie Algieru przez wojska francuskie, wydał 26 lipca 1830 r nadzwyczajne dekrety, mocą których rozwiązał dopiero co wybraną Izbę, ograniczył czynne prawa wyborcze tylko do wielkich właścicieli ziemskich i zniósł wolność prasy, a policja rozpoczęła niszczenie drukarni. 
W odpowiedzi w wielu miejscach Paryża rozpoczęły się manifestacje, zamieszki i starcia uliczne tłumów mieszczan z wojskiem. Chaotyczne początkowo walki, określone później jako Rewolucja Lipcowa, trwały przez trzy dni. Powtórzyły się epizody Wielkiej Rewolucji z 1789 r.: barykady, zdobycie Arsenału i magazynów broni, szturm i zajęcie ratusza; wskrzeszono Gwardię Narodową, na jej czele stanął znów, jak w 1789 r., gen. La Fayette. Wojsko przeszło na stronę powstańców, do ruchu ludowego przyłączyli się posłowie i politycy burżuazyjni, powstały nowe władze Paryża. Wreszcie król Karol X w przebraniu kobiecym uciekł do Anglii, abdykując wcześniej na rzecz swego wnuka, Henryka.
Lud paryski, jak 41 lat wcześniej, chciał powrotu rządów republikańskich. Jednak przywódca rewolucji gen. La Fayette, popierając liberalne kręgi burżuazji, opowiedział się za kontynuacją monarchii konstytucyjnej. Francja otrzymała więc nowego króla-obywatela Ludwika Filipa I (1830-48) z orleańskiego odgałęzienia Burbonów. W okresie rewolucji 1789 r. jego ojciec  Ludwik Filip Józef był członkiem klubu jakobinów, potem służył w armii rewolucyjnej, w czasie wojny z Austrią przeszedł na stronę Austriaków, w 1793 r. emigrował do Anglii, zaś po restauracji Burbonów w 1814 r. wrócił do Francji.
By ułagodzić republikanów La Fayette przeprowadził zmianę Karty Konstytucyjnej: przywrócono trójkolorowy sztandar, rozszerzone zostały uprawnienia parlamentu, przywrócono Gwardię Narodową, wolność prasy i religii. Francuzi stali się obywatelami w swym kraju, a nie poddanymi króla. Nie zmieniło to wszakże systemu władzy. Nastąpiła praktycznie jedynie wymiana arystokratycznych urzędników królewskich na bogatych bankierów. Zmieniły się więc posady, a nie zasady. Tym nie mniej społeczne i wolnościowe hasła Rewolucji Lipcowej rozlały się szerokim echem w całej Europie. Stały się inspiracją do sierpniowego powstania Belgów przeciwko królowi holenderskiemu, grudniowej rewolucji społecznej w Szwajcarii oraz we Włoszech i kilku państwach niemieckich, a także listopadowego powstania w Królestwie Polskim.
Francuscy liberałowie czynnie wsparli oderwanie się Belgii od Holandii, sprzyjali też powstaniu listopadowemu w Polsce, lecz oficjalny rząd Ludwika Filipa niechętnie odnosił się do licznych polskich emigrantów popowstaniowych, obawiając się, zresztą słusznie, że zasilą oni spiski i organizacje republikańskie we Francji. Po republikańskich zamieszkach w czerwcu 1832 r. w Paryżu, Ludwik Filip pozbywał się też wolności konstytucyjnych. W 1834 r. z powrotem wprowadził cenzurę publikacji, a policja przystąpiła do likwidacji różnych republikańskich stowarzyszeń. Na tym tle wybuchło w kwietniu 1834 r. powstanie w Lyonie i zamieszki w kilku miastach, również w Paryżu. Wszystkie zostały krwawo stłumione przez wojsko i policję. Spowodowało to znaczne osłabienie politycznej opozycji republikańskiej. Od tego czasu zaczęła się ona coraz bardziej przekształcać w klasowe organizacje robotnicze.
W swej polityce zagranicznej król Ludwik Filip oscylował pomiędzy porozumieniami z Anglią, Austrią i Rosją. W ramach Świętego Przymierza pomógł zdusić rewolucję republikańską w Szwajcarii, nie interweniował przeciwko wchłonięciu Rzeczypospolitej Krakowskiej i północnych Włoch przez Austrię. W latach 1839-43 Francuzi stłumili rebelię niepodległościową w Algierii i nasilili kolonizację tego kraju, jako głównego ogniwa francuskiego imperium kolonialnego. 
Przez ostatnie dwudziestolecie pierwszej połowy XIX w. Francja nie prowadziła żadnych poważniejszych wojen. Dzięki temu, również dzięki wielkiemu technicznemu postępowi i wynalazkom, nastąpił szybki rozwój gospodarczy kraju. Likwidacja stosunków feudalnych na wsi, powiększenie areałów rolnych i zastosowanie pierwszych maszyn rolniczych (siewników, młockarni, żniwiarek) oraz nawozów sztucznych, spowodowały znaczny wzrost produkcji rolnej. Rozwinęły się szczególnie hodowla i uprawy winorośli, kukurydzy, buraków cukrowych i roślin oleistych. 
Rok 1830 zapoczątkował też rewolucję przemysłową na wzór angielskiej z ostatnich dziesięcioleci XVIII w. Powstały zagłębia węglowe i hutnictwa w Lotaryngii i środkowej Francji, rozrosły się i zmechanizowały manufaktury bawełniane i jedwabnicze w Lyonie, wielki rozwój chemii umożliwił budowę fabryk gumy, mydła i barwników. Na rzekach i kanałach pojawiły się statki parowe, które zwielokrotniły możliwości transportu materiałów na duże odległości. W 1831 r. uruchomiona została pierwsza linia kolejowa na trasie Paryż - Saint Germain, zaś do 1848 r. sieć kolejowa w państwie liczyła już 2 tys. kilometrów. Francja miała 35,5 mln. ludności, a 1,2 mln. Paryż był, po Londynie, drugim co do wielkości miastem w Europie. 
W pierwszej połowie XIX w. Francja ostatecznie pożegnała się z ustrojem feudalnym na rzecz ustroju kapitalistycznego. Ten wczesny kapitalizm charakteryzował się bardzo znacznym, i wciąż narastającym, zróżnicowaniem majątkowym pomiędzy elitą bogaczy: obszarników, bankierów, przemysłowców, a milionami ludności miejskiej i chłopskiej. Migracja ludności z przeludnionych wsi do miast stwarzała wielką konkurencję taniej siły roboczej w manufakturach i fabrykach. Praca w nich trwała po 12-14 godzin na dobę, zatrudniane były masowo także kobiety i dzieci już od 12 roku życia. Warunki pracy w kopalniach i fabrykach nie uwzględniały żadnych zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, płace były bardzo niskie, warunki zamieszkiwania proletariatu prymitywne. To też mnożyły się strajki i zamieszki, w których robotnicy domagali się poprawy warunków pracy i wyższych płac. 
Wśród światlejszej części burżuazji, zwłaszcza w kręgach pisarzy, zaczęły rodzić się idee i pomysły zaradzenia złu i poprawienia doli wielkich rzesz biedoty. Powstały wtedy pierwsze utopijne idee społeczeństwa socjalistycznego. Ich twórcami byli Karol Fourier i Piotr Proudhon. W kwestii wprowadzenia niezbędnych reform ustrojowych liberalna burżuazja podzieliła się na dwa obozy: konserwatystów i radykalnych demokratów. Powróciła też legenda i spiski bonapartystów. Ich reprezentantem był Ludwik Napoleon Bonaparte, bratanek Napoleona I (syn Ludwika, króla Holandii), który próbował dwukrotnie dokonać zamachu stanu. Po ich niepowodzeniu emigrował do Anglii i do Ameryki. 
Po 1846 r. Francję ogarnął wszechstronny kryzys gospodarczy. Po kilku latach złych urodzajów w rolnictwie, spowodowanych anomaliami pogody, nastąpiło załamanie się rynku rolnego, stagnacja w handlu, bankructwo wielu przedsiębiorstw, upadek banków, masowe bezrobocie. Wszystko to zdynamizowało opozycję socjalistyczną i republikańską. Represje rządowe przeciwko niej, zakazy zgromadzeń i pochodów, zadziałały prowokująco. W dniu 22 lutego 1848 r. w Paryżu powstały barykady uliczne, doszło do starć pomiędzy gwardzistami i wojskiem, wreszcie król zdymisjonował znienawidzony rząd. Ale, gdy uradowana ludność wyległa na ulice, żołnierze, przekonani że zostali zaatakowani, zaczęli strzelać do demonstrującego tłumu, zabijając 40 osób. W nocy zwłoki zabitych obnoszono na drzwiach po wszystkich dzielnicach Paryża. Na drugi dzień miasto pokryło 1500 barykad, do buntu dołączyła prasa, część wojska, a król Ludwik Filip, zagrożony w swym pałacu, abdykował i uciekł z Paryża, by po kilku dniach znaleźć się w Anglii. 
W dniu 24 lutego 1848 r. w ratuszu paryskim utworzono wtedy nowy Tymczasowy Rząd, który proklamował Drugą Republikę. Usankcjonował wolność prasy, stowarzyszeń i klubów, zniósł niewolnictwo w koloniach. By zadośćuczynić żądaniom o prawo do pracy, utworzono tzw. Warsztaty Narodowe, zatrudniając tysiące bezrobotnych przy pracach ziemnych i budowlanych w rejonie Paryża, znacjonalizowano część zakładów produkcyjnych, nastąpiło skrócenie dnia roboczego. Wprowadzono również zasadę powszechnych wyborów do władz ustawodawczych i wykonawczych. 
Za II Republiką opowiedzieli się wszyscy, także konserwatywne koła burżuazji, wojska i monarchiści. W praktyce okazało się wnet, że utrzymały one swą władzę w kraju i wkrótce nastąpił odwrót od proklamowanych w lutym wolności rewolucyjnych. Oficerowie królewscy przejęli kontrolę nad Gwardią Narodową, pod pretekstem złej organizacji rozwiązano Warsztaty Narodowe, wprowadzono wysokie opłaty za wydawnictwo dzienników itp. W przyspieszonych na 23 kwietnia wyborach do Zgromadzenia Narodowego przepadła większość kandydatów lewicy, których w okręgach wiejskich księża przedstawiali jako bezbożników. W rezultacie wybrano dotychczasowych przedstawicieli bogatego ziemiaństwa i miejskiej burżuazji, a ani jednego chłopa. 
Te działania prawicy i narastające konflikty między Rządem Tymczasowym, a republikanami doprowadziły w czerwcu do kolejnej rewolty ludowej. Tym razem rząd skierował przeciw barykadom paryskim 30 tys. wojska, dowodzonego przez gen. Cavagniac'a. Zabitych zostało ok. 8 tys. osób, rozstrzelano po walkach ok. 1,5 tys., a aresztowano 11 tysięcy robotników. Skazano ich na wieloletnie więzienia, bądź na zesłanie do francuskich kolonii zamorskich. 
Rozgromienie rewolucji czerwcowej 1848 r. spowodowało rozbrat na wiele dziesięcioleci pomiędzy burżuazją, wrogą ideom socjalnej republiki, a robotnikami, pognębionymi i pozbawionymi nadziei na poprawę swego marnego losu. W następnych miesiącach kontynuowane były aresztowania radykalnych przywódców, zamykano gazety i kluby lewicowe, zakazano strajków, z administracji usunięto wszystkich republikanów. W listopadzie 1848 r. uchwalona została nowa konstytucja, zgodnie z którą 10 grudnia odbyły się wybory prezydenta na 4-letnią kadencję, jako władzy wykonawczej. Został nim Ludwik Napoleon Bonaparte, bratanek Napoleona I (syn Ludwika, króla Holandii), który powrócił z emigracji. Zaś w maju 1849 r. w wyborach do Zgromadzenia Prawodawczego zwyciężyli monarchiści, republikanie ponieśli klęskę wyborczą. 

Wielka Brytania.  W 1802 r. Wielka Brytania zawarła pokój z Francją Napoleona I Bonapartego, po trwającej 9 lat wojnie, którą prowadziła w dwóch koalicjach z kilkoma państwami środkowej i wschodniej Europy. Lecz już w 1805 r. wojna została wznowiona, po zawiązaniu kolejnej koalicji antyfrancuskiej, złożonej z W. Brytanii, Austrii, Prus, Rosji i Neapolu. W październiku flota brytyjska, pod wodzą admirała Nelsona, odniosła wielkie zwycięstwo pod Trafalgarem, obok Gibraltaru, nad połączonymi flotami Francji i Hiszpanii, które praktycznie zostały unicestwione. Zwycięstwo to sprawiło, że odtąd Brytyjczycy niepodzielnie panowali na morzach okalających Europę, nie dając żadnych szans Napoleonowi na zamierzoną i przygotowywaną przez niego inwazję na wyspy brytyjskie. Ogłosił on wtedy blokadę handlową W. Brytanii, do której starał się też przymusić inne państwa kontynentalne Europy. Przyłączyły się do niej Austria i Prusy po okupowaniu ich przez wojska francuskie, a także Rosja, po zawarciu w Tylży pokoju między Napoleonem a carem Aleksandrem I. Utratę rynków europejskich Anglicy rekompensowali częściowo otwarciem nowych rynków w krajach zamorskich, głównie w Południowej Ameryce i Indiach. Zmuszeni też zostali do wprowadzenia w kraju reglamentacji, zwłaszcza artykułów żywnościowych.
W wojnach napoleońskich w środkowej Europie Wielka Brytania nie angażowała swych sił lądowych, weszły one do akcji dopiero po zajęciu przez Francuzów Portugalii, sprzymierzonej z Anglią, i okupacji Hiszpanii w 1807 r. W Portugalii wylądował wtedy korpus interwencyjny wojsk brytyjskich, który wsparł działania obronne Portugalczyków, a od 1809 r. również powstańców hiszpańskich. Wprawdzie wojska Napoleona jeszcze raz odniosły zwycięstwo i zajęły Madryt, lecz nie mogły poradzić sobie z działającą w południowych, górzystych regionach Hiszpanii, ludową partyzantką hiszpańską. Wspieraną oczywiście obficie pieniędzmi i dostawami broni przez Brytyjczyków. 
Po klęsce Wielkiej Armii Napoleona w Rosji, zawiązana została w 1813 r. szósta już koalicja antyfrancuska, grupująca Rosję, Wielką Brytanię, Prusy, Austrię i Szwecję. Połączone armie sojuszników w 1814 r. rozgromiły wojska Napoleona w Bitwie Narodów pod Lipskiem, a ostateczny zryw armii Napoleona w 1815 r. zakończył się jej pogromem przez armie angielsko-pruskie pod Watterloo w Belgii. Bitwa ta przeszła do historii jako synonim klęski. Długotrwałe wojny napoleońskie zwieńczył Kongres Pokojowy we Wiedniu przy udziale Wielkiej Brytanii, Rosji, Prus i Austrii. 
W XIX stulecie W. Brytania weszła z parlamentarno-gabinetowym systemem rządów, w którym król spełniał jedynie funkcje reprezentacyjne. Rządy były stabilne, duży w tym udział miało istnienie tylko dwóch politycznych partii: wigów-liberałów i torysów-konserwatystów, które rywalizowały ze sobą o władzę. Sprawowała ją partia wyłoniona w wyborach. Przy czym prawa wyborcze uzyskiwały coraz szersze rzesze społeczeństwa, gdyż systematycznie obniżano cenzus majątkowy wyborców. W 1800 r. protestancka W. Brytania wchłonęła katolicką Irlandię. W 1837 królową Zjednoczonego Królestwa W. Brytanii i Irlandii została Wiktoria (1837-1901) z dynastii hanowerskiej.
W. Brytania rozwijała się szybko gospodarczo nawet w czasie prowadzonych wojen przez pierwsze 15-lecie XIX w. Dźwignią rozwoju państwa były wolny rynek, liberalizm gospodarczy i I rewolucja przemysłowa, która zaczęła się w Anglii pod koniec XVIII w. Dominowały przemysły tkanin bawełnianych, tekstylny, metalurgiczny, stoczniowy i węglowy. W 1825 r. uruchomiona została pierwsza linia kolejowa pomiędzy miastami Stockton i Darlington. Natomiast w 1848 r. długość linii kolejowych w W. Brytanii wynosiła już ok. 8 tys. km.  
Uprzemysłowienie spowodowało migracje ludności wiejskiej do powstających aglomeracji miejskich, wzrost dochodu narodowego i poziomu życia ogółu mieszkańców. Skurczyły się natomiast rzemiosło i drobna produkcja rolna, zmieniła się też struktura społeczeństwa ze stanowego na klasowe. Stało się to z kolei przyczyną narodzin konfliktów typu socjalnego. Jednakże W. Brytanii udało się uniknąć większych strajków, buntów i rewolucji szybko wzrastającego proletariatu, a to dzięki przeprowadzeniu we właściwym czasie ustaw fabrycznych, ograniczających pracę dzieci i kobiet, skróceniu czasu pracy oraz usankcjonowaniu robotniczych związków zawodowych. 
Ideologią ruchów robotniczych stał się socjalizm, głoszący zasady sprawiedliwego ustroju społecznego dla wszystkich obywateli. Głównymi przedstawicielami pogłębionego socjalizmu naukowego byli w W. Brytanii Karol Marks i Fryderyk Engels. W 1848 r. ogłosili oni w Londynie programowy dokument “Manifest Komunistyczny”, zawierający krytykę współczesnego kapitalizmu i zapowiadający jego likwidację w drodze rewolucyjnej walki proletariatu. Hasłem Manifestu było “Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”.
Dużą wagę poszczególne rządy przywiązywały do sprawy zamorskich kolonii brytyjskich na wszystkich kontynentach. W 1839 r. W. Brytania przyznała autonomię Kanadzie, a następnie, w imię wolnego handlu, zaangażowała się w wojnie opiumowej w Chinach (1840-42), która pozwoliła na otwarcie wielkiego rynku chińskiego na import towarów brytyjskich. W połowie XIX w. W. Brytania zapewniała swą polityczną, wojskową i gospodarczą dominację na świecie przez posiadanie w ramach swego imperium kluczowych, strategicznych punktów na kuli ziemskiej: Gibraltaru, Malty, Południowej Afryki, Cejlonu, Indii, Singapuru, Hongkongu, Australii i Kanady. Stąd powiedzenie, że “nad imperium brytyjskim słońce nigdy nie zachodzi”. 
Największą rolę w dynamicznie rozwijającym się handlu W. Brytanii odgrywały Indie. Ten rozwój handlu i ożywione kontakty z posiadłościami zagranicznymi miały również swe negatywna konsekwencje. Na początku XIX w. spowodowały one rozszerzenie się z Indii ognisk epidemii cholery, groźnej nieuleczalnej choroby, początkowo na Azję, następnie na inne kontynenty. W Europie epidemia choroby rozpoczęła się od W. Brytanii, w ciągu 1831 r. zmarło na nią ok. 900 tys. Europejczyków. Nawroty epidemii miały potem miejsce jeszcze w latach 1840-42, 1863-75 i 1893-94, powodując śmierć dalszych milionów ludzi.
W latach 1845-47, po kilku latach nieurodzaju i klęsk żywiołowych, zapanował w Irlandii wielki głód w wyniku zarazy ziemniaczanej. Z głodu i chorób zmarło wówczas ok. miliona biednej ludności wiejskiej, dla  której ziemniaki były podstawą wyżywienia. Zaś prawie dwa mln mieszkańców Irlandii wyemigrowało, głównie do Ameryki Północnej. Klęska głodu spowodowała też nasilenie się ruchów wolnościowych, stawiających sobie za cel oderwanie od W. Brytanii. Również w Anglii w 1848 r. miały miejsce zamieszki na tle robotniczych żądań poprawy warunków pracy. Nie miały one wszak tak dużego zasięgu jak w Europie kontynentalnej, wobec znacznie lepszej sytuacji proletariatu robotniczego w Wielkiej Brytanii.

Powstanie Belgii. Decyzją Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. Belgia, pozostająca w latach 1795-1814 pod rządami Francji, została połączona z Holandią w jedno Królestwo Zjednoczonych Niderlandów. W nowym państwie obowiązywał język holenderski i Holendrzy dominowali i sprawowali władzę w kraju. W tej sytuacji stare animozje i nowe nieporozumienia między katolickimi Belgami a protestanckimi Holendrami, spowodowały narastanie tendencji niepodległościowych wśród Belgów. Gdy więc w 1830 r. we Francji wybuchła rewolucja lipcowa, jej wolnościowe i społeczne hasła zainspirowały również Belgów do buntu i zbrojnego powstania niepodległościowego. Formalne uznanie niepodległości Królestwa Belgii nastąpiło w 1830 r. na Konferencji Londyńskiej przy udziale Francji, W. Brytanii, Prus, Austrii i Rosji. W następnym roku kolejna konferencja londyńska uznała neutralność państwa belgijskiego i powołała na jego króla Leopolda I (1831-65) z dynastii sasko-koburskiej. W tymże roku uchwalono też nową liberalną konstytucję państwową. 
Od lat dwudziestych XIX w. Belgia, jako pierwsze państwo kontynentalnej Europy, wkroczyła na drogę intensywnego uprzemysłowienia kraju, na wzór I rewolucji przemysłowej w Anglii. Znacznie rozbudowano zwłaszcza przemysły włókienniczy, metalurgiczny, zbrojeniowy i górnictwo węgla kamiennego. Sprzyjały temu istniejące już sieci drogowe i budowa szlaków kolei parowych. W połowie XIX w. Królestwo Belgii było, obok W. Brytanii, najbardziej uprzemysłowionym krajem Europy.

Holandia. Zjednoczone Prowincje Niderlandzkie, to jest Holandia, zostały w okresie rewolucji francuskiej podbite przez Francję i przekształcone w Republikę Batawską, a w 1805 r. w Królestwo Holandii, które Kongres Wiedeński połączył z Belgią w jedno Królestwo Zjednoczonych Niderlandów. Po powstaniu niepodległej Belgii w 1830 r., królestwo to się rozpadło na dwa państwa: Belgię i Holandię. Ta ostatnia nie godziła się jednak z nowym stanem rzeczy, i dopiero rezolucja kolejnej Konferencji Londyńskiej z 1839 r. zmusiła Holandię do uznania niepodległości Belgii.
Po przyjęciu w 1848 r. nowej, demokratycznej konstytucji Królestwo Holandii ustabilizowało się, rozwijając się też pomyślnie gospodarczo. Szczególnie rozwinęły się hodowla bydła i ogrodnictwo, bazujące na rozległych polderach, powstałych po osuszeniu zatok morskich. Jako neutralne politycznie państwo, Holandia utrzymała się bez wojen i zmian granicznych do I wojny światowej. 
 
Szwajcaria. Szwajcaria uzyskała swą niepodległość w 1648 r. po pokoju westfalskim, kończącym wojnę trzydziestoletnią w Europie. Państwo rozwijało się pomyślnie i pokojowo aż do okresu wojen napoleońskich. Po zajęciu Związku Szwajcarskiego w 1795 r. przez Francuzów, utworzona została w jego miejsce Republika Helwecka, zależna od Francji. Kongres Wiedeński w 1815 r. przywrócił Szwajcarii niezależność. Dodatkowo “neutralność i nietykalność Szwajcarii, oraz jej niezależność od jakiegokolwiek wpływu obcego, jako zgodne z interesami politycznymi całej Europy” potwierdzone zostały przez mocarstwa europejskie w 1815 r. w specjalnej konferencji w Paryżu.
W Szwajcarii działały dwa stronnictwa polityczne, rywalizujące o władzę: katolickich konserwatystów i protestanckich radykałów (liberałów). Ich spory doprowadziły w 1847 r. do wojny domowej. Zwyciężyli w niej radykałowie, którzy wprowadzili nową, demokratyczną konstytucję, wzorując się na konstytucji amerykańskiej. Państwo zorganizowane zostało jako republika związkowa, złożona z 22 kantonów, o dużej wewnętrznej samorządności. Utrzymano w nim cztery języki urzędowe: francuski, niemiecki, włoski i retoromański.
 
Hiszpania, Portugalia. Od 1795 r. Królestwo Hiszpanii było związane sojuszem wojskowym z Francją. W 1801 r. król Karol IV Burbon dobrowolnie odstąpił Napoleonowi I Bonaparte największą hiszpańską kolonię Luizjanę w Ameryce Północnej za maleńkie Królestwo Etrurii we Włoszech. W 1805 r. wojenna flota hiszpańska, pospołu z francuską, rozgromione zostały pod Trafalgarem przez Anglików. W 1807 r. Napoleon uzyskał też zgodę na przemarsz swych wojsk przez terytorium Hiszpanii do Portugalii, celem zniszczenia angielskich baz morskich w tym kraju. W tym czasie Francuzi zajęli już i podporządkowali sobie całą środkową Europę i prowadzili wojnę morską jeszcze tylko z Wielką Brytanią. Zaś jej bazy morskie w Portugalii bardzo doskwierały swobodzie żeglugi statków francuskich pomiędzy metropolią i koloniami francuskimi w Ameryce. Poza tym chodziło Napoleonowi o to, by włączyć Portugalię do kontynentalnej blokady handlowej przeciwko Wielkiej Brytanii. Faktycznie francuski korpus ekspedycyjny w ciągu niespełna roku zajął całe terytorium Portugalii, przy czym król portugalski wraz ze swym dworem ewakuował się do Brazylii, gdzie ogłosił się cesarzem, rezygnując z władztwa w samej Portugalii. Po jej opanowaniu garnizony francuskie rozlokowały się także w Hiszpanii, praktycznie okupując ten kraj. 
W 1808 r., w proteście przeciwko przedłużającej się okupacji i w wyniku dworskiego zamachu stanu, król Hiszpanii Karol IV zmuszony został do abdykacji na rzecz swego syna Ferdynanda VII. Wtedy Napoleon w ogóle odsunął Burbonów hiszpańskich od władzy, internując ich we Francji, a na tronie hiszpańskim osadził brata Józefa. Spowodowało to rewoltę narodową Hiszpanów, w której wzięły też udział wojska hiszpańskie, i która rozszerzyła się na cały kraj, obficie wspomagana przez Anglików pieniędzmi, uzbrojeniem i wojskiem. Pod ich naporem garnizony francuskie musiały skapitulować. I dopiero nowa 300-tys. armia, z którą Napoleon interweniował, przywróciła częściowo okupację Półwyspu Iberyjskiego. Po szarży polskiej kawalerii w górskim wąwozie pod Samosierrą, Francuzi zajęli ponownie Madryt i Napoleon mógł wrócić do Paryża. 
W latach 1809-13 kierowana przez szlachtę i kler partyzancka wojna (guerrilla) w Hiszpanii trwała jednakże nadal, zwłaszcza na górzystych terenach centralnej części Półwyspu Iberyjskiego. Równocześnie Brytyjczycy umocnili swe pozycje w portach i bazach Portugalii i przedsiębrali coraz dalsze wyprawy przeciwko okupującym Hiszpanię garnizonom francuskim. Po szeregu zwycięskich starciach, m.in. pod Salamanką, Badajoz i Vittorią, korpus brytyjski pod dowództwem Wellingtona przeszedł w 1814 r. przez Pireneje i zajął miasto Tuluzę w południowej Francji. Zakończyło to wojnę w Hiszpanii. 
Rewolucja ludowa przeciwko Francuzom skierowana była także przeciw absolutystycznej władzy królewskiej. W związku z tym w 1812 r. Kortezy, to jest parlament hiszpański, wprowadziły w kraju nową liberalną konstytucję, ograniczającą kompetencje króla i znoszącą kościelną Inkwizycję. Gdy Kongres Wiedeński zlikwidował zmiany wprowadzone w Europie przez rewolucję francuską i wojny napoleońskie, do Hiszpanii wrócił król Ferdynand VII (1814-33). Przywrócił on jedynowładztwo oraz anulował dekrety i konstytucję, wprowadzone w trakcie wojny wyzwoleńczej z Francją. Między innymi przywrócił inkwizycję, łącznie z izbą tortur.
Naród hiszpański nie chciał już jednak dyktatury monarchistycznej i w 1820 r. doszło do wybuchu rewolucji, skierowanej przeciwko rządom Ferdynanda VII. Rozpoczęła się ona od buntu wojska, zebranego pod Kadyksem na wyprawę do Ameryki. Udział w rewolcie wzięły warstwy mieszczańskie, chłopstwo pozostało neutralne. Król zmuszony został do przywrócenia konstytucji z 1812 r., ogłoszenia amnestii politycznej i odsunięcia od rządów najzagorzalszych reakcjonistów. Jednakże rewolucja hiszpańska została w 1822 r. rozbita przez interwencję francuską, dokonaną na zlecenie Świętego Przymierza, po czym król anulował wszystkie wprowadzone wcześniej zmiany demokratyczne. Okupacja francuska trwała 5 lat i w tym czasie szerzył się terror kontrrewolucyjny, zgładzono tysiące rewolucjonistów, wśród nich przewodniczącego Kortezów gen. Riego. Pieśń, sławiąca go jako bohatera narodowego, stała się w XX wieku hymnem republikańskim.
Po śmierci Ferdynanda VII, następczynią na tronie została jego 3-letnia córka Izabela II (1833-68). W czasie jej małoletności faktyczne rządy regencyjne sprawowała matka, Maria Krystyna (1833-41). Oparła się ona na ludziach z kręgów liberalnych, czym zraziła sobie zwolenników wpływowych ugrupowań klerykalno-monarchistycznych. Ci ostatni, zwani karlistami, obwołali królem Carlosa, młodszego brata Ferdynanda VII i w celu osadzenia go na tronie wszczęli w 1833 r. wojnę domową, jaka zakończyła się jednakże ich klęską. Tym nie mniej okres zamętu i walki o władzę, powstań, rewolucji i kontrrewolucji, zmian konstytucji i Kortezów, trwał w Hiszpanii jeszcze przez wiele lat, utrudniając powojenną odbudowę gospodarczą kraju.  
Ponadto w pierwszej połowie XIX w. Hiszpania utraciła swe kolonie w Ameryce Południowej i Środkowej, za wyjątkiem wysp Kuby i Porto Rico. Wszędzie tam, w wyniku zbrojnych powstań, powstały samodzielne, niepodległe państwa, a północne terytoria Meksyku przejęte zostały w drodze wojny przez Stany Zjednoczone. To też Królestwo Hiszpanii utraciło także swój dotychczasowy status mocarstwa europejskiego i prawie w niczym nie przypominało już tej potęgi, jaką było w XVI-XVIII wiekach.
Portugalia od 1820 r. stała się monarchią konstytucyjną. Działające w jej ramach partie polityczne konserwatystów i liberałów zwalczały się wzajemnie, co było powodem kilku rewolucji społecznych w ciągu pierwszej połowy XIX w. Królem od 1820 r. był z powrotem Jan VI, który wrócił z Brazylii, gdzie uciekł przed inwazją francuską w 1807 r. Po jego śmierci w 1834 r., tron przejęła jego wnuczka Maria II. Nie miało to większego wpływu na trwające niepokoje społeczne i walkę frakcji parlamentarnych o realną władzę. 

Austria, Wiosna Ludów.   W 1800 r. doszło do ponownych walk francuskich wojsk Napoleona I Bonapartego z wojskami austriackimi w północnych Włoszech. Po klęsce pod Marengo, Austriacy zostali wyparci z terytorium Włoch, a Francuzi zajęli Monachium i podjęli marsz na Wiedeń. Zmusiło to cesarza austriackiego Franciszka II do zawarcia traktatu pokojowego, w którym utracił zajęte w 1799 r. terytoria włoskie. Nie lepiej wiodło się Austrii w ramach trzeciej koalicji antyfrancuskiej, uformowanej w 1805 r. Napoleon I zaatakował wówczas pierwszy i jego wojska zajęły Wiedeń oraz Morawy, gdzie 2 grudnia 1805 r. w bitwie pod Austerlitz rozgromiły połączone armie austriacko-rosyjskie, mimo ich znacznej przewagi liczebnej. Austria wtedy znów musiała prosić o pokój. 
Cesarz rzymsko-niemiecki Franciszek II Habsburg zmuszony też został 6 sierpnia 1806 r. do rezygnacji ze swego tytułu cesarskiego po scaleniu przez Bonapartego kilkudziesięciu państewek niemieckich w jeden organizm państwowy, Związek Reński. Uległo w ten sposób likwidacji historyczne Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, zwane też I Rzeszą Niemiecką. Franciszek II wszak utrzymał tytuł cesarza, lecz tylko samej Austrii, jako Franciszek I (1804-35). 
Jedynie trzy lata Cesarstwo Austriackie zachowało pokój. W 1809 r. Franciszek I zawiązał z W. Brytanią kolejną koalicję przeciwko Francji, po czym rozpoczął działania wojenne w Saksonii i Księstwie Warszawskim, znajdujących się pod wpływami francuskimi. Napoleonowi I Bonapartemu wystarczyły 4 miesiące na przerzucenie swych wojsk z Hiszpanii, ponowne zajęcie Wiednia i rozbicie sił austriackich pod Wagram. Tym razem Austria ukarana została utratą prowincji iliryjskich nad Adriatykiem i ziem polskich III. zaboru.
Austria została także zmuszona do uczestnictwa w wyprawie Napoleona na Moskwę w 1812 r. Po klęsce wyprawy, Cesarstwo powróciło do obozu antyfrancuskiego. W 1815 r. jej minister spraw zagranicznych Klemens Metternich był, obok cara rosyjskiego Aleksandra I, głównym negocjatorem na Kongresie Wiedeńskim, na którym zadecydowano o kształcie Europy po wojnach napoleońskich.
Po upadku Francji napoleońskiej, Austria zrezygnowała z habsburskich Niderlandów (Belgii), ale za to zyskała tereny Lombardii, Toskanii i Wenecji na Półwyspie Apenińskim oraz prowincje iliryjskie, to jest Dalmację, Chorwację, Słowenię i Istrię na Bałkanach. W ten sposób Austria pod względem wielkości swego terytorium ustępowała w Europie tylko Rosji. Stanowiła przy tym konglomerat kilkunastu narodowości, zróżnicowanych pod względem językowym, religijnym, cywilizacyjnym i gospodarczym. Stwarzało to istotne trudności w rządzeniu państwem przez jeden scentralizowany ośrodek władzy. Był nim konstytucyjny monarcha we Wiedniu, a bezpośrednio rząd krajowy, kierowany przez kanclerza, którym w latach 1821-48 był Klemens Metternich. W tym celu zbudował on potężny policyjny aparat represyjno-nadzorczy. Między innymi wprowadzona została ostra cenzura publikacji, rozwiązano organizacje studenckie itp. 
W swej polityce zagranicznej Metternich starał się utrzymywać ogólnoeuropejską równowagę sił przy pomocy Świętego Przymierza, przy zachowaniu hegemonii Austrii we Włoszech i w Związku Niemieckim, w czym rywalizowały z nią Prusy. Był także zdecydowanym przeciwnikiem wszelkich ruchów rewolucyjnych i narodowościowo-wyzwoleńczych. To też wojska austriackie interweniowały w 1821 r. w Turynie (Piemont) i Neapolu, zaś w 1831 r. w Modenie i Parmie, uśmierzając lokalne wystąpienia rewolucyjne. W 1822 r. Austria poparła interwencję francuską w obronie rządów absolutystycznych w Hiszpanii, a w 1830 r. występowała przeciwko powstaniom niepodległościowym w Belgii i Królestwie Polskim. Przeciwna również była naciskowi Rosji na Bałkany, gdzie po kolejnych, przegrywanych przez Turcję wojnach, powstawały nowe państwa narodowe: Grecja w 1829 r., a później Rumunia, Serbia, Bułgaria i Albania.
W czasie 30 pokojowych lat, licząc do 1846 r., w państwie austriackim dokonał się pewien postęp gospodarczy, lecz był on bardzo nierównomierny. Najszybciej rozwijały się kraje austriackie, Czechy i północne Włochy. Szczególnie rozrastały się duże miasta Wiedeń, Praga i Budapeszt. Natomiast w Galicji, czyli na terenach zaboru polskiego, na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i Chorwacji panowała stagnacja gospodarcza i “nędza galicyjska”. Sytuacja ta rodziła niezadowolenie i bunt szerokich warstw ludności, sprzeciw wywoływało też bardzo duże zróżnicowanie pomiędzy bogactwem warstw arystokratycznych i urzędniczych, a biedą pozostałych stanów.
W 1846 r. do Austrii przyłączona została Rzeczpospolita Krakowska, spacyfikowana przez wojska rosyjskie, po krótkiej niepodległościowej rewolucji w Krakowie. Zaś w 1848 r. niepokoje, rewolucje pod hasłami liberalnymi i wolnościowymi, oraz zbrojne powstania narodowościowe, określane jako “Wiosna Ludów”, wystąpiły na całym terytorium Cesarstwa Austriackiego. Szczególne ostre walki miały miejsce na Węgrzech, w Siedmiogrodzie, a także we Wiedniu, Pradze, Brnie i Linzu oraz w Zagrzebiu na terenie Chorwacji. Marcowa rewolucja we Wiedniu obaliła rządy znienawidzonego Metternicha, który uciekł do Anglii, a cesarz Ferdynand I powołał nowy liberalny rząd i ogłosił umiarkowaną konstytucję, wprowadzającą parlamentarny system rządów. Lecz powstanie trwało nadal i w październiku armia austriacka, po kilkudniowym oblężeniu, rozbiła broniące Wiednia wojska powstańcze, którymi dowodził gen. Józef Bem. Również w Pradze wojsko z trudem stłumiło tamtejsze powstanie robotników i studentów, przy okazji rozpędzając delegatów na pierwszy Zjazd Narodów Słowiańskich, który postulował równouprawnienie narodów w ramach monarchii austriackiej. 
Generałowie austriaccy ponieśli też szereg porażek na terenie Węgier, gdzie wybuchło ogólnonarodowe powstanie, ogłoszona została “Deklaracja niepodległości”, zdetronizowano Habsburgów i utworzony został republikański Rząd Tymczasowy, kierowany przez Lajosa Kossutha, jako prezydenta. W powstaniu wyróżnił się legion polski, liczący 3 tys. ochotników, przybyłych głównie z Galicji, a dowodzony przez gen. Józefa Wysockiego. Dużą rolę odegrali dowódcy wojsk powstańczych: gen. Henryk Dembiński na Węgrzech i gen. Józef Bem w Siedmiogrodzie. Szczególnie Bem, dzięki odniesionym sukcesom wojskowym i umiejętnemu współdziałaniu z miejscową ludnością, cieszył się wielkim autorytetem wśród Węgrów i został ich bohaterem narodowym. 
Celem stłumienia secesji węgierskiej władze austriackie zwróciły się o pomoc do Rosji. Faktycznie latem 1849 r. 100-tys. korpus interwencyjny wojsk rosyjskich, dowodzony przez feldm. Iwana Paskiewicza, stłumił i spacyfikował powstanie węgierskie. W walkach zginął wtedy poeta Sandor Petõfi, zaś Kossuth, Bem i znaczna część uczestników legionu polskiego emigrowała do Turcji. Po upadku powstania węgierskiego, władze austriackie zastosowały krwawe represje wobec jej uczestników i oderwano wówczas od Węgier Siedmiogród, Wojewodinę i Chorwację.
Mimo zgniecenia w Austrii rewolucji “Wiosny Ludów”, osiągnęła ona część swych celów. Między innymi rząd zmuszony został do likwidacji pańszczyzny i uwłaszczenia chłopów, nastąpiła też liberalizacja gospodarcza i polityczna. W każdym razie zapowiedział i obiecał ją nowy 18-letni cesarz Franciszek Józef I Habsburg, bratanek dotychczasowego cesarza Ferdynanda I, który abdykował na jego rzecz w 1848 r., w trakcie rewolucyjnej zawieruchy. Franciszek Józef I był potem drugim, po królu francuskim Ludwiku XIV, najdłużej panującym monarchą w Europie.
    
Prusy, Związek Niemiecki.  W pierwszych kilkunastu latach XIX w. w Królestwie Pruskim dokonane zostały szerokie reformy ustrojowe, w administracji, wojskowości i oświacie. W 1807 r. zniesione zostało poddaństwo chłopów, którzy uzyskali na własność uprawianą ziemię za odszkodowaniem w wysokości 1/3 jej wartości. W miastach, w drodze wyborów, powołane zostały samorządy (magistraty). Dokonany został podział administracyjny państwa na prowincje i powiaty. Szerokie reformy przeprowadzili w wojsku generałowie Scharnhorst i Gneisenau: powszechny obowiązek służby wojskowej, nowe zasady awansu, utworzenie Akademii Wojskowej. W szkolnictwie wprowadzono system gimnazjów państwowych, powstał Uniwersytet Berliński. Wszystkie te reformy zostały częściowo zahamowane wskutek wojen napoleońskich. 
Konflikt pomiędzy Prusami i Francją odżył w 1806 r., gdy Napoleon I Bonaparte utworzył nowe państwo, Związek Reński, złożone z kilkudziesięciu państewek i krajów niemieckich, istniejących dotychczas poza Królestwem Prus i Cesarstwem Austrii. Król pruski Fryderyk Wilhelm III (1797-1840) zawarł wówczas antyfrancuski sojusz wojskowy z Saksonią oraz Rosją i wystąpił z notą protestacyjną do Napoleona. W odpowiedzi armia francuska, bazująca w niedawno podbitej Austrii, przekroczyła granice Prus i rozbiła wojska pruskie pod Jeną i Auerstedt. Po czym, na mocy traktatu pokojowego z lipca 1807 r. Prusy zostały okrojone o terytoria II. i III. rozbioru polskiego oraz Gdańsk, a także zmuszone do włączenia się do handlowej blokady W. Brytanii, a w 1812 do udziału w wyprawie moskiewskiej Napoleona.  
Gdy zwycięskie wojska rosyjskie, w pogoni za resztkami Wielkiej Armii Napoleona, dotarły do Łaby, Prusy zawarły sojusz z Rosją i wypowiedziały wojnę Francji. A po ostatecznym upadku Napoleona, przedstawiciel Prus uczestniczył w Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. na równoprawnych warunkach z W. Brytanią, Rosją i Austrią, w ustalaniu granic europejskich po wojnach napoleońskich. Prusy odzyskały z powrotem Wielkopolskę i Gdańsk oraz wchłonęły 2/3 terytorium Saksonii. Natomiast Związek Reński przekształcony został w Związek Niemiecki, grupując 35 państewek niemieckich i 4 wolne miasta.
Niepokoje rewolucyjne lat 1830/31 wymusiły na władcach części krajów niemieckich zliberalizowania  ich konstytucji, co m.in. miało miejsce w Saksonii, Brunszwiku i Hanowerze. Dokonała się demokratyzacja prasy i publikacji, przy czym idee republikańskie szerzyli zwłaszcza pisarze, tworzący zgrupowanie “Młode Niemcy”. Po zaostrzeniu cenzury przez reakcyjne rządy, wielu z nich zmuszonych zostało do emigracji politycznej do Paryża i Szwajcarii. 
W pierwszej połowie XIX w. jednym z najprężniej rozwijających się krajów Związku Niemieckiego było Królestwo Bawarii. Sprzyjała temu, zawarta w 1834 r. z inicjatywy Bawarii, unia celna, znosząca cła na granicach pomiędzy poszczególnymi krajami niemieckimi, z wyjątkiem Austrii. Miasta Monachium, Norymberga i Augsburg stały się centrami przemysłowymi, handlowymi i kulturowymi na skalę europejską, a pierwszą linią kolejową w Niemczech była linia, uruchomiona w 1835 r. pomiędzy Norymbergą i Fűrth. 
Ostatni absolutystyczny monarcha Bawarii Ludwik I Bawarski (1825-48) był wielkim mecenasem sztuki, nauki i architektury. Zostawił po sobie wiele budowli w Monachium, wzorowanych na klasycznej architekturze greckiej. Na jego dworze przyjmowani byli i występowali: Niccolo Paganini, włoski wirtuoz skrzypiec; Ferenc Liszt, węgierski kompozytor; Gioacchino Rossini, włoski kompozytor operowy; Heinrich Heine, niemiecki poeta; Johann Wolfgang Goethe, największy niemiecki pisarz i myśliciel Oświecenia. Pierwszy ślub Ludwika Bawarskiego, zawarty w 1810 r., uczczony został wielką imprezą piwną na podmiejskich łąkach Monachium. Powtórzona w następnym roku, stała się tradycją i odbywa się co roku do dziś na “łące Teresy” (imię żony Ludwika I), jako największa impreza piwna na świecie. 
Od czasu powstania Związku Niemieckiego, rozpoczęła się, trwająca do 1866 r., rywalizacja pomiędzy Królestwem Pruskim a Cesarstwem Austrii o dominację nad tym nowym państwem. Sprowadzała się ona do propozycji przyłączenia Związku Niemieckiego do Prus, względnie Austrii, co wiązało się z problemem posiadania przez te państwa, szczególnie Austrię, znacznych terytoriów nieniemieckich. Próbą rozwiązania tych dylematów połączeniowych podjęto później w 1848 r. na ogólnoniemieckim parlamencie we Frankfurcie.
W 1848 r. po Europie rozlały się szeroką falą bunty i rewolucje ludowe, zwane “Wiosną Ludów”, przeciwko absolutystycznym monarchiom i resztkom struktur feudalnych. W znacznej części miały one charakter ruchów niepodległościowych, lub zjednoczeniowych, w dużym stopniu inspirowane były także przez lutową rewolucję w Paryżu. W marcu 1848 r. wybuchła również rewolucja w Berlinie. Po jednodniowych walkach przeciwko barykadom ulicznym, Fryderyk Wilhelm IV (1840-1861) wycofał wojsko z miasta i zapowiedział zwołanie Zgromadzenia Narodowego oraz zmiany konstytucji, co postulowali powstańcy. Faktycznie w kwietniu powstał 586-osobowy Parlament, który przez wiele miesięcy obradował we Frankfurcie. Składał się z trzech silnych frakcji: konserwatywnej prawicy, liberalnego centrum i demokratycznej lewicy, które w wielu sprawach nie mogły dojść jednakże do porozumienia. Zgodzono się na podział władzy między parlament i dziedzicznego cesarza oraz na wzmocnienie władzy centralnej w sprawach polityki zagranicznej i wojska, włączono też Wielkopolskę do Związku Niemieckiego.
Nie było natomiast zgodności m.in. w sprawach zjednoczenia czy federacji państw niemieckich. Ostatecznie zwyciężyła koncepcja “małych Niemiec”, bez Austrii, pod przewodnictwem Prus i parlament dokonał wyboru dotychczasowego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV na cesarza nowych Niemiec. Po jego odmowie, dyktowanej niechęcią współpracy ze stronnictwami demokratyczno-rewolucyjnymi, Zgromadzenie Narodowe we Frankfurcie zostało rozwiązane i uchwalona w 1849 r. nowa konstytucja nie weszła w życie. 
Upadły też powstania ludowe, jakie miały miejsce w latach 1848-49 w Wielkopolsce, Dreźnie, Palatynacie i Badenii. Wszystkie zostały rozbite przez zachowawcze siły junkiersko-wojskowe. Rząd pruski zdecydował się jednak na dokończenie, rozpoczętych w 1811 r., reform agrarnych, które równoznaczne były z likwidacją feudalizmu na wsi. Przyjęto też pewne ograniczone swobody obywatelskie, a w 1850 r. wprowadzony został w Prusach ustrój monarchii konstytucyjnej.
W ostatnich dziesięcioleciach pierwszej połowy XIX w. wystąpiło przyśpieszenie w rozwoju gospodarczym Królestwa Pruskiego i Związku Niemieckiego. Związane to było z wdrażaniem I. rewolucji przemysłowej wzorem Wielkiej Brytanii i Belgii. Najszybciej uprzemysławianą prowincją Prus był Górny Śląsk, a to ze względu na lokalne zasoby węgla i rud cynku. W Związku Niemieckim najszybciej uprzemysławiała się Nadrenia oraz porty Morza Północnego. Wielkie znaczenie dla postępu gospodarczego miała budowa linii kolejowych, które do połowy XIX w. połączyły wszystkie ważniejsze ośrodki produkcyjne ze sobą i rynkami zbytu. Rozpoczętej budowie nowoczesnej gospodarki kapitalistycznej sprzyjały likwidacja feudalnych struktur na wsi, wolny rynek i konkurencja.

Półwysep Apeniński. W pierwszych latach XIX w., w wyniku wojen napoleońskich, Półwysep Apeniński został całkowicie przeobrażony pod względem politycznym. W północno-wschodniej jego części, po wyparciu Austriaków, Francuzi utworzyli Królestwo Włoch, z Napoleonem I Bonaparte na tronie. Północno-zachodnia część półwyspu, aż po Rzym, włączona została bezpośrednio do Francji. Nastąpiła tam modernizacja administracji i prawa, zlikwidowane zostały długi chłopskie i feudalna podległość chłopa od pana, przeprowadzono podział i wyprzedaż kościelnych majątków ziemskich. Zmiany te nie objęły południowej część półwyspu, zajmowanego przez Królestwo Neapolu, które również uzależnione zostało od Francji. 
Kongres Wiedeński z 1815 r., ustalając ład polityczny w Europie po upadku Napoleona I, przywrócił ponownie na półwyspie stan granic sprzed wojen napoleońskich. Odtworzone zostały Królestwo Obojga Sycylii na południu, Państwo Kościelne z Rzymem, a Lombardia, Wenecja i Toskania na powrót dostały się pod panowanie Cesarstwa Austriackiego. Ostało się tylko oddzielne, niezależne Królestwo Piemontu. Prawie wszędzie wróciły do władzy uprzednie dynastie monarchistyczne, lecz sytuacja w Italii była już inna. Wśród społeczeństw, zamieszkujących liczne, a wciąż zmieniające się państewka półwyspu, zapanowały powszechnie nastroje republikańskie i zjednoczeniowe. Właśnie pod hasłami idei republikańskich i społecznych wybuchły rewolucje w Neapolu i na Sycylii w 1820 r., w Piemoncie w 1821 r., w Parmie, Modenie i Państwie Kościelnym w 1831 r., a w Sabaudii w 1834 r. Wszystkie te powstania zostały następnie stłumione przez interwencyjne wojska austriackie, lub francuskie..
Do 1830 r. szczególną rolę w organizacji spisków, ruchów i rewolucji republikańskich i niepodległościowych w Italii odegrali węglarze (karbonariusze), to jest członkowie tajnego związku o strukturach masońskich, grupującego głównie oficerów, urzędników i drobnomieszczan. Zaś po 1831 r. przywództwo w walce o wolne, zjednoczone Włochy przejęła organizacja “Młode Włochy”, założona i kierowana przez republikańskiego ideologa, publicystę Giuseppe Mazziniego. Mimo wielu niepowodzeń, odegrała ona dużą rolę w rozpowszechnianiu myśli oraz idei niepodległościowych i zjednoczeniowych na całym Półwyspie Apenińskim. Pod koniec pierwszej połowy XIX w. głównym ośrodkiem risorgimento, to jest działalności zjednoczeniowych, stało się Królestwo Piemontu, a głównym przywódcą rewolucyjno-demokratycznym gen. Giuseppe Garibaldi (1807-82). Po nieudanym powstaniu sabaudzkim, w którym wziął udział, emigrował do Ameryki Południowej, gdzie walczył o republikę w Brazylii.
Wiosna Ludów 1848 r. ogarnęła prawie wszystkie kraje włoskie. W styczniu, po burzliwych manifestacjach w Palermo na Sycylii, król Ferdynand II zmuszony został do uznania powstałego tam rządu i proklamowania zliberalizowanej konstytucji dla całego Królestwa Obojga Sycylii. Pod naciskiem ludności podobne konstytucje i pewne reformy prospołeczne wprowadzone też zostały w Toskanii, Piemoncie i Państwie Kościelnym. Również w Lombardii, Wenecji i Mediolanie wybuchły powstania, które doprowadziły do wojny Piemontu z Austrią. Do wojny włączyły się Toskania, Parna i Modena, które w ogóle przyłączyły się do Królestwa Piemontu, Karola Alberta ogłoszono wtedy królem Włoch. Udział w walkach wziął też polski legion A. Mickiewicza. Lecz po zwycięskich bitwach pod Custozzą i Novarrą Austriacy z powrotem zajęli północne prowincje włoskie, zaś Karol Albert abdykował na rzecz swego syna Wiktora Emanuela II. Wówczas także na południu król Ferdynand II zajął z powrotem Sycylię. W połowie 1849 r. z nowych rewolucyjnych republik ostała się już tylko Republika Rzymska, której obroną dowodził gen. Garibaldi. Jednak na prośbę  papieża, Rzym, po kilkutygodniowym bombardowaniu, zajęty został przez Francuzów, którzy przywrócili do władzy papieża Piusa IX, zaś Garibaldi emigrował do Szwajcarii. 

Unia Szwecji i Norwegii, Dania. Szwecja, pragnąc odbudować swe wpływy i interesy w Europie Środkowej, włączyła się w 1805 r. do koalicji W. Brytanii, Austrii, Prus i Rosji przeciwko Francji napoleońskiej. Lecz Napoleon I Bonaparte w kilku kampaniach wojennych rozbił antyfrancuską koalicję i Szwecja utraciła wtedy swe Pomorze Zaodrzańskie na zachód od Szczecina. Przypadły one Prusom, a wkrótce również cała Finlandia i Wyspy Alandzkie na Bałtyku przejęte zostały, za zgodą Napoleona I, przez Rosję.
W 1809 r. po obaleniu rządów Gustawa IV Adolfa, tron w Szwecji objął Karol XIII (1809-1818), młodszy brat Gustawa III, panującego w II połowie XVIII w. Będąc bezdzietnym zaadaptował on na syna młodego marszałka napoleońskiego, księcia Jana Bernardotte i w 1811 r. przekazał mu rządy w państwie, jako Karolowi XIV Janowi (1811-44). Bernardotte dał początek dynastii królewskiej, panującej do czasów obecnych. 
W 1812 r. Karol XIV zawarł sojusz z Rosją, skierowany przeciwko Francji i w 1813 r. wojska szwedzkie wzięły udział w Bitwie Narodów pod Lipskiem. Po klęsce Napoleona I doszło w 1814 r. do zawarcia porozumień pokojowych w Kilonii, które zmieniły obraz polityczny Skandynawii na sto lat. W ich wyniku Norwegia, dotąd złączona unią z Królestwem Danii, połączona została unią ze Szwecją. Nowa unia miała charakter prawie wyłącznie personalny, ograniczając się do wspólnej polityki zagranicznej i wspólnego króla, Karola XIV Jana Bernadotte. 
Układ pokojowy w Kilonii określił też kształt państwowy Królestwa Danii. Ostatecznie przestała obowiązywać unia kalmarska z 1397 r., wiążąca Danię z Norwegią, natomiast Wyspy Helgoland na Morzu Północnym przeszły we władanie W. Brytanii, która z kolei zwróciła Danii jej zamorskie kolonie. Do Danii przyłączone zostały wtedy: największa wyspa świata Grenlandia, Islandia i Wyspy Owcze. W 1848 r. niemiecka ludność południowych prowincji Królestwa Danii, to jest Księstw Szlezwiku i Holsztynu, wypowiedziała się za samostanowieniem. Spowodowało to krótkotrwałą wojnę Danii z tymi księstwami, wspomaganymi przez wojska Związku Niemieckiego. Spór uregulowany został przez wielkie mocarstwa, które zdecydowały utrzymanie obu prowincji przy Danii. 
Do końca XIX w. Królestwo Szwecji nie prowadziło żadnych wojen, kontynuując reformy i modernizację gospodarki państwa, zapoczątkowane przez króla Gustawa III w XVIII w. Państwo rozwijało się pomyślnie, osiągając wysoki stopień zamożności społeczeństwa, mimo surowych i trudnych warunków klimatycznych oraz przyrodniczych Skandynawii.
  
Rosja. Po śmierci w 1801 r. cara Pawła I tron po nim objął jego syn 23-letni Aleksander I (1801-25). Pierwsze jego liczne dekrety dotyczyły rehabilitacji ludzi usuniętych przez Pawła I z urzędów i wojska, zwiększenia roli senatu, zniesienia poddaństwa chłopów w guberniach nadbałtyckich, likwidacji cenzury książek, zakazu stosowania tortur w śledztwie, liberalizacji handlu zagranicznego i reform w szkolnictwie. Utworzone zostały Uniwersytety w Charkowie i Kazaniu oraz reaktywowany Uniwersytet Wileński z polskim językiem nauczania. Był przyjazny Polakom, jego przyjaciel Adam Czartoryski był ministrem spraw zagranicznych. 
Nowy cesarz starał się zachować neutralność w sprawach europejskich i w 1801 r. Rosja zawarła traktat o przyjaźni z Francją, a w 1802 r. z Prusami. Przyjazne stosunki z Francją uległy jednakże poważnej erozji po ogłoszeniu się przez Napoleona Bonapartego dożywotnim konsulem, a później cesarzem, i po zamordowaniu ewentualnego kandydata do tronu francuskiego, Ludwika XVII z rodu Kondeuszów. Ostatecznie w 1805 r. Rosja przystąpiła do koalicji antyfrancuskiej, zawiązanej przez Anglię, Austrię i Szwecję. Zgodnie z warunkami paktu, w trakcie najazdu wojsk francuskich na Austrię w 1806 r. i Prusy w 1807 r. w bitwach pod Austerlitz, Iławą i Frydlandem uczestniczył rosyjski korpus ekspedycyjny Kutuzowa. 
Po zwycięstwach Napoleona I i okupacji przez jego armie Austrii, a później również Prus, Aleksander I spotkał się z Napoleonem I Bonaparte 7 lipca 1807 r. w Tylży nad Niemnem, gdzie obaj cesarze zawarli traktat pokojowy. Aleksander I nie chciał bowiem, by Rosja prowadziła wojnę z Francją w pojedynkę, zaś Napoleon uczynił różne koncesje na rzecz Rosji. Przypadł jej m.in. obwód białostocki po pobiciu Prus, zaś po roku, po wojnie francusko-austriackiej także Tarnopolski.
Wcześniej w 1801 r. Rosja zawładnęła terytorium Gruzji na Kaukazie. Spowodowało to wieloletnią jej wojnę z Persją, która doznała licznych porażek. Między innymi Rosjanie zajęli Dagestan i północny Azerbejdżan z Baku nad Morzem Kaspijskim. Wojna ta trwała, z przerwami do 1813 r. W latach 1806-12 Rosja prowadziła też wojnę z Turcją. Działania wojenne obejmowały tereny Mołdawii oraz Wołoszczyzny i wiązały się również z powstaniem narodowym o niepodległość Serbii. Ostatecznie po kilkuletnim rozejmie został zawarty w maju 1812 r. traktat pokojowy w Bukareszcie, zgodnie z którym Rosja uzyskała Besarabię, a Serbowie autonomię w ramach imperium tureckiego. Natomiast w lutym 1809 r. Rosja wystąpiła przeciwko Szwecji, zajmując, po krótkiej wojnie, całą Finlandię i wyspy Alandzkie na Bałtyku.
Od 1811 r. obaj cesarze Napoleon I Bonaparte i Aleksander I prowadzili intensywne przygotowania do wojny, narastała nieufność między nimi i mnożyły się konflikty francusko-rosyjskie. Zaś w czerwcu 1812 r. Wielka Armia Napoleona I Bonapartego, złożona ze wszystkich narodów zachodniej i środkowej Europy kontynentalnej, licząca ok. 570 tys. ludzi, przekroczyła graniczną rzekę Niemen i ruszyła na Moskwę. Rosjanie zastosowali taktykę cofania się głównych sił, niszczenia wszystkiego na trasach przemarszu wojsk francuskich oraz napaści na rozproszone oddziały i transporty zaopatrzeniowe przeciwnika. W tej sytuacji zdobycie Moskwy nic nie dało Napoleonowi. Na jego propozycje pokojowe Aleksander I w ogóle nie odpowiadał, najwidoczniej licząc na zarysowującą się możliwość całkowitego rozbicia armii Napoleona. Tak też się stało. Marszałek Kutuzow i “generał mróz” sprawili, że na pozycje wyjściowe nad Niemnem wróciło jedynie ok. 6 procent stanu początkowego Wielkiej Armii. 
Ostatecznie wojnę z Francuzami zakończyli Rosjanie w marcu 1814 r. w Paryżu. Aleksander I spędził w stolicy Francji dwa miesiące, goszcząc w pałacu księcia Talleyranda, który przy jego pomocy organizował życie polityczne Francji po upadku Napoleona I Bonaparte. Później udał się do Anglii, Petersburga i do Wiednia na Kongres Pokojowy. Jako “wyzwoliciel Europy” był jednym z trzech głównych autorów postanowień Kongresu, obok ministra spraw zagranicznych Austrii, Klemensa Metternicha i przedstawiciela Francji Charles Talleyranda. 
 Układy wiedeńskie zwieńczone zostały zawarciem w Paryżu tzw. “Świętego Przymierza” pomiędzy Prusami, Austrią i Rosją, która była głównym jej ogniwem. Przyłączyło się potem do niego wiele innych państw. Funkcjonowanie paktu odcisnęło znaczące piętno w polityce europejskiej, przynajmniej do połowy XIX w. W przypadku zaistnienia, gdzieś w Europie, powstań, rewolucji i temu podobnych sytuacji, zagrażających stabilności politycznej i interesom zaprzyjaźnionych mocarstw, wówczas ich monarchowie spotykali się i wspólnie ustalali sposoby interwencji. W tym trybie wojska austriackie spacyfikowały niepodległościowe powstanie w Neapolu w 1821 r. oraz w Piemoncie w 1822 r., zaś wojska francuskie przywróciły w Hiszpanii w 1822 r. rządy królewskie po republikańskiej rebelii. 
To też wielkim problemem dla Aleksandra I stało się powstanie narodowościowe Greków w 1821 r. przeciwko panowaniu Turcji. Rosja, dotąd wspierająca wszelkie ruchy wolnościowe na Bałkanach, tym razem, związana Świętym Przymierzem, nie interweniowała. Mimo to Grecy, acz z wielkimi ofiarami, walczyli nieugięcie o swą niepodległość. W tym okresie Aleksander I stał się bardzo pobożny i uległy wobec Cerkwi prawosławnej. Kazał zlikwidować tajne stowarzyszenia masońskie oraz Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświaty, pozostawiając w resorcie tylko sprawy oświaty. Umarł w listopadzie 1825 r. w trakcie jednej ze swych licznych podróży po kraju.
Wobec bezpotomności Aleksandra I, jego dziedzicznym następcą powinien być drugi co do wieku brat Konstanty, będący wówczas naczelnym wodzem w Królestwie Polskim. Po jego odmowie, został nim kolejny brat Mikołaj I (1825-55). Swe rządy rozpoczął od stłumienia powstania “dekabrystów”. Tak nazwano później rozgałęziony spisek oficerów szlacheckich, którzy zamierzali obalić despotyczną, policyjną władzę cara i wprowadzić rządy konstytucyjne, gwarantujące szersze swobody obywatelskie. Spisek został jednak zdradzony i skończyło się na nieudanej próbie przewrotu wojskowego w Petersburgu w grudniu (stąd nazwa ruchu) 1826 r. Aresztowano kilkuset przywódców i działaczy spisku, pięciu z nich powieszono, większość zesłana została na katorgę na Sybir. Dekabryści byli pierwszymi rewolucjonistami, którzy wystąpili w sposób zorganizowany i zbrojnie przeciwko panowaniu feudalno-pańszczyźnianego caratu w Rosji.
Cesarz Mikołaj I sprawował władzę w sposób absolutystyczny. Najwyższymi urzędami w państwie były: Rada Państwa, jako doradczy organ ustawodawczy, Komitet Ministrów, koordynujący działalność 13 ministerstw rządowych i Kancelaria Cesarska, pracująca bezpośrednio dla Mikołaja I. Natomiast utracił dotychczasowe znaczenie Senatu, będącego najwyższą instancją sądową. Na wysokich stanowiskach było wielu Niemców, np. ministrem spraw zagranicznych przez 40 lat był K. Nesselrode, a szefem III Oddziału policyjnego Kancelarii Carskiej A. Benckendorf. Ostateczne decyzje we wszystkich ważniejszych sprawach państwowych należały do cesarza.
Mikołaj I przerażony szlacheckim spiskiem dekabrystów rozbudował administrację państwową, której celem miało być utrzymanie społeczeństwa w ryzach wiernopoddaństwa. Powstały nowe ministerstwa i komitety opiniodawcze, rozbudowano system policyjny, wprowadzono podział szlachty na grupy o określonych kompetencjach i przywilejach, uregulowano w szczegółach stosunki między szlachtą ziemiańską a poddanymi chłopami itp. Mikołaj I był przeciwnikiem dochodzenia do głosu warstw niższych, wydał zakaz przyjmowania do szkół średnich i wyższych młodzieży nieszlacheckiej. Był też przeciwnikiem zniesienia ustroju pańszczyźnianego w Rosji, co stawało się już powszechne w zachodniej Europie. Wprowadził jednak pewne reformy, ograniczające wszechwładzę obszarników nad służbą dworską i poddanymi chłopami, umożliwiając im uwolnienie się od poddaństwa przez wykup lub w drodze umowy. 
Sukcesem zakończyła się kodyfikacja praw w całym państwie i reforma finansowa. Natomiast bardzo rygorystyczna cenzura ograniczała możliwości rozwoju piśmiennictwa i nauki, negatywnie oddziaływała też na rozwój oświaty i szkolnictwa. Przy czym głównym celem cenzury było uniemożliwienie publikacji wszelkich myśli republikańskich oraz krytyki władzy, lub Cerkwi prawosławnej. Mimo to dochodziło w Rosji do licznych buntów i rozruchów, zwłaszcza ludności chłopskiej, związanych z wyzyskiem pańszczyźnianym, klęskami przyrody, głodem, przesiedleniami itp. 
W polityce zagranicznej Mikołaj I skierował swe działania przede wszystkim na Półwysep Bałkański. W 1826 r. Rosja i W. Brytania podpisały w Petersburgu układ o wywarciu presji na Turcję celem przyznania Grecji autonomii. Do układu przyłączyła się także Francja. Turcja odrzuciła warunki układu, ale zobowiązała się do przestrzegania autonomii Serbii, Mołdawii i Wołoszczyzny oraz zgodziła na swobodny przepływ statków rosyjskich z Morza Czarnego na Śródziemne i uprzywilejowanie kupców rosyjskich. 
Korzystając z zaangażowania się Rosji na Bałkanach, szach perski rozpoczął w 1826 r. podbój ziem rosyjskich na Kaukazie. Po początkowych sukcesach wojsk perskich, zostały one rozbite przez rosyjski korpus interwencyjny feldmarszałka Iwana Paskiewicza, który wkroczył następnie na terytorium Persji, zajmując cały Azerbejdżan i Armenię. W zawartym w 1826 r. układzie pokojowym przypadły one Rosji, a ponadto Persja zmuszona została do zapłacenia dużej kontrybucji, likwidacji swej floty wojennej na Morzu Kaspijskim i przyznania przywilejów handlowych Rosji. 
W kwietniu 1828 r. Rosja wypowiedziała wojnę Turcji, przy zapewnieniu sobie przyjaznej neutralności Francji i Wielkiej Brytanii. Zaangażowały się one jedynie w sprawę niepodległości Grecji, której południowa część zajęta została przez francuski desant morski. Turcy wycofali się wówczas bez walk z Peloponezu. Natomiast stawili twardy opór w swych twierdzach Burgas i Syzopol wojskom rosyjskim, które po opanowaniu naddunajskich księstw Mołdawii i Wołoszczyzny, parły wzdłuż wschodnich wybrzeży Bułgarii w kierunku Stambułu. W 1829 r. Rosjanie z dużym powodzeniem uderzyli na Turcję na Zakaukaziu. Wojna zakończyła się po zajęciu Adrianopola i dotarciu Rosjan na odległość kilkudziesięciu kilometrów od Stambułu. Mogli go zająć i w ten sposób doprowadzić do upadku Turcji. Jednakże, wobec dezaprobaty mocarstw zachodnich, Mikołaj I zaproponował Turkom pokój, jaki skwapliwie przyjęli. Zgodnie z zawartym w Adrianopolu traktatem, Rosja powiększyła się o terytorium na północ od delty Dunaju oraz o tereny Abchazji na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego; Księstwa Mołdawii i Wołoskie przeszły pod protektorat carski; powstało niepodległe Królestwo Grecji; cieśniny Bosfor i Dardanele otwarte zostały bez ograniczeń dla statków rosyjskich; Turcja zobowiązana została do zapłacenia  dużej kontrybucji wojennej.
Niezależnie od wojen w rejonie Kaukazu z Turcją i Persją, Rosjanie mieli też spore problemy z podporządkowaniem sobie niektórych górskich plemion kaukaskich, głównie Osetyńczyków, Czeczeńców i Dagestańczyków. Najdłużej, bo 30 lat, swoją świętą wojnę z Rosją prowadzili islamscy Czeczeńcy. Imam Osman Szamil, charyzmatyczny przywódca powstańców, opanował w latach czterdziestych prawie całą Czeczenię i północny Dagestan. Dopiero po zrażeniu się do niego górali kaukaskich i zagrożeniu głodem w obleganych kryjówkach górskich, Szamil poddał się w 1859 r.
W 1830 r. uwagę Mikołaja I zaabsorbowały rewolucje społeczno-republikańskie we Francji i Belgii. Zaplanował nawet wysłanie 60-tys. korpusu przeciwko “buntownikom”, zgodnie zresztą ze Świętym Przymierzem z 1915 r. Do interwencji tej jednak nie doszło wobec powstania listopadowego w Królestwie Polskim. Dla jego stłumienia skierowana została z Zakaukazia 115-tys. armia feldm. Iwana Dybicza. Gdy umarł on w trakcie wojny na cholerę, zastąpił go feldm. Iwan Paskiewicz, który potem został namiestnikiem Królestwa. 
Po początkowych niepowodzeniach, Rosjanie, dzięki swej przewadze, odnieśli duże zwycięstwo pod Ostrołęką, po czym przy pomocy pruskiej przeszli przez Wisłę w rejonie Torunia i okrążyli Warszawę od zachodu. Warszawa skapitulowała, a po niej także pozostałe jeszcze, rozproszone punkty oporu w Królestwie. Nastąpiły wtedy represje wobec uczestników powstania, konfiskaty ich majątków, zaś w 1832 r. wprowadzony został Statut Organiczny, włączający ziemie Królestwa Polskiego do Rosji. Zniesiona została też unia kościelna, a unitów siłą nawracano na prawosławie. Zamknięte zostały uniwersytety Warszawski i Wileński.
Jeszcze raz wojska carskie wystąpiły przeciw polskiemu powstaniu w Rzeczypospolitej Krakowskiej w 1846 r. Miasto przekazane zostało potem we władanie Austrii. Na większą skalę “żandarm Europy” Mikołaj I pomógł w 1849 r. cesarzowi austriackiemu, posyłając mu 150-tys. armię z Galicji i Besarabii dla stłumienia powstania węgierskiego w okresie Wiosny Ludów. W 1848 r. po wybuchu czerwcowej rewolucji ludowej we Francji zerwał stosunki dyplomatyczne z Paryżem.
W pierwszej połowie XIX w. miał miejsce znaczny wzrost gospodarczy Rosji. Spowodowany został w wyniku powiększenia i specjalizacji rynku krajowego, rozszerzenia handlu zagranicznego i korzystania z osiągnięć technicznych, zaczynającej się epoki rewolucji przemysłowej. Powstały pierwsze większe zakłady przemysłu włókienniczego w Białymstoku i Łodzi, maszynowego w Petersburgu, Moskwie, na Uralu i Ukrainie, górnictwa węglowego i hutnictwa w Zagłębiu Donieckim, naftowego na Kaukazie, eksploatacji złóż miedzi, srebra i złota na Uralu. W całym państwie powstawały manufaktury i zakłady przemysłowe, przerabiające lokalne surowce: cukrownie, browary, gorzelnie, cegielnie, tartaki, huty szkła. Również w rolnictwie uzyskano znaczne postępy, w dużym stopniu dzięki regionalnej specjalizacji w produkcji buraków cukrowych, lnu, ziemniaków, chmielu, tytoniu, winorośli.
Szybko rozwijała się też nauka i wszystkie dziedziny kultury. Naukowcy rosyjscy przeprowadzili wiele ekspedycji odkrywczych w azjatyckiej części Rosji i w świecie, zorganizowali również wiele wypraw morskich dookoła świata, odkrywając m.in. Antarktydę. W tych wyprawach, zwłaszcza do północnej i środkowej Azji, duży udział mieli Polacy, m. in. Benedykt Dybowski, Aleksander Jabłonowski, Józef Kowalewski, Bronisław Grąbczewski. W nauce działali: twórca geometrii euklidesowej Mikołaj Łobaczewski, astronom Wasyl Struve. W literaturze i sztuce czynni byli powieściopisarze Mikołaj Karamzin, Michał Gogol, Iwan Niekrasow, bajkopisarz Iwan Kryłow, komediopisarz Aleksander Gribojedow, poeci Aleksander Puszkin i Michał Lermontow, kompozytor Michaił Glinka.
Stolica Petersburg wzbogaciła się o wiele reprezentacyjnych pałaców, soborów, teatrów, budynków administracyjnych. Moskwa z rozmachem odbudowana została po pożarze w czasie wojny z Napoleonem I Bonaparte. Rozbudowały się także znacznie miasta prowincjonalne, zwłaszcza siedziby guberni

Księstwo Warszawskie, Królestwo Polskie, Polska pod zaborami.  Po objęciu w 1801 r. rządów w Rosji przez Aleksandra I, polska magnateria i bogata szlachta upatrywały w nim nadzieję na zjednoczenie ziem polskich pod jego berłem. W tym kierunku działał również książę Adam Czartoryski, będący doradcą cesarza i któremu powierzył on kierownictwo polityką zagraniczną Rosji. Znaczna część pozostałych warstw społecznych liczyła na konflikt Francji z Prusami, Austrią i ewentualnie z Rosją i w tym upatrywała szansę na wskrzeszenie państwa polskiego. Tak rzeczywiście częściowo się stało. Francja podbiła Austrię w 1805 r., w następnym roku Prusy, przy czym w obu kampaniach państwa te korzystały z dużej pomocy wojskowej Rosji. Cesarz Napoleon I jawił się więc wtedy Polakom jako pogromca wszystkich trzech zaborców. To też po jego przyjeździe w listopadzie 1806 r. do Poznania, a w grudniu do Warszawy, witany był i przyjmowany entuzjastycznie. Zwłaszcza w Warszawie na jego cześć urządzono wiele wystawnych balów, rautów i bankietów, na których podejmowany był przez elity władzy, wojska, mieszczaństwa i arystokracji. Na jednym z balów zapoznał 19-letnią młodą szambelanową Marię Walewską, w której zadurzył się na kilka lat. 
Jednak Napoleon przede wszystkim zatroszczył się o utworzenie jak najliczniejszego wojska polskiego dla potrzeb swych wojennych planów. W ciągu kilku miesięcy uformowane zostały trzy legie, liczące ok. 30 tys. żołnierzy, których dowództwo objęli generałowie Henryk Dąbrowski, Józef Zajączek i książę Józef Poniatowski. Wojska te od wiosny 1807 r. brały udział w walkach z Prusakami w Gniewie, Tczewie, Gdańsku i Kołobrzegu, a także z Rosjanami pod Frydlandem.
Po wygranej wojnie z Prusami, w trakcie rokowań pokojowych Bonapartego z carem Aleksandrem I w Tylży w lipcu 1807 r., zdecydowano utworzyć z ziem II. i III. zaboru pruskiego Księstwo Warszawskie, będące faktycznie realną namiastką państwa polskiego, liczącego 103 tys. km2 i 2,6 mln ludności. Nawiązując do tradycji XVIII w. przydano mu na króla Fryderyka Augusta, wnuka króla Augusta III Sasa, a konstytucję według wzorów porewolucyjnej konstytucji francuskiej z 1800 r. Napoleon nie zgodził się bowiem na przywrócenie Konstytucji 3 Maja, bojąc się utraty poparcia polskiej szlachty ziemiańskiej. Zgodnie z nową konstytucją władzę w Księstwie nadal sprawowała bogata szlachta i zachowano poddaństwo chłopów, mimo ogłoszenia równości praw obywatelskich dla wszystkich stanów. 
Władza wykonawcza należała do króla, który korzystał z doradztwa Rady Stanu i rządził po przez Komisję Rządzącą, złożoną z pięciu departamentów-Dyrektoriatów. Dyrektorem wojny został książę Józef Poniatowski (Pepi), bratanek króla Stanisława. Natomiast rola dwuizbowego sejmu została bardzo ograniczona. Również na francuskich wzorach oparto podział kraju na departamenty i powiaty, zaś w sądownictwie wprowadzony został Kodeks Cywilny Napoleona. Duże zmiany dokonane zostały w oświacie dzięki działalności Dyrekcji Edukacji Narodowej. Odbudowano szkolnictwo podstawowe w mieście i na wsi, także polskie szkolnictwo średnie, przy zachowaniu ponad wyznaniowego charakteru szkół, dostępnych również dla dziewczyn. W Warszawie otwarta została Szkoła Prawa, jako zalążek uniwersytetu. Przy tym wszystkim Księstwo Warszawskie znajdowało się pod kontrolą rezydenta francuskiego i francuskich dowódców wojskowych
Powstanie Księstwa Warszawskiego spowodowało więc znaczne zmiany polityczne, zaś niewielkie społeczne. W zakresie gospodarczym nastąpiło pewne ożywienie, związane z rozwojem handlu z Saksonią, Austrią, Rosją i Francją. Z drugiej strony zmalał eksport zboża, w związku z wprowadzeniem blokady handlowej wobec Wielkiej Brytanii. Rosnący nieznacznie dochód narodowy w  lwiej części przeznaczany był na rozbudowę wojska polskiego, także na utrzymanie wojsk francuskich, przebywających na terytorium Księstwa. Wiele kosztował też udział kilkunastotysięcznej Dywizji Księstwa Warszawskiego w walkach w Hiszpanii z powstańcami hiszpańskimi. Polscy szwoleżerzy odnieśli tam wielkie zwycięstwo w szarży w wąwozie pod Samosierrą, co otwarło Francuzom drogę do Madrytu.
Po wybuchu w kwietniu 1809 r. nowej austriacko-francuskiej wojny, 32-tys. korpus wojsk austriackich uderzył na Księstwo Warszawskie. Nie było w nim wtedy garnizonów francuskich, zaś polskie liczyły tylko 16 tys. żołnierzy. Gen. Józef Poniatowskiego postanowił jednak stawić opór Austriakom. Po nierozstrzygniętej bitwie, rozegranej 19 kwietnia pod Raszynem, zajęli oni Warszawę. Poniatowski oddał nieufortyfikowaną stolicę, lecz wszczął działania wojenne na południu kraju, zajmując Lwów, Sandomierz, Lublin i Kraków. Zmusiło to Austriaków do opuszczenia Warszawy, a także Księstwa Warszawskiego, po ich klęsce w bitwie z Francuzami pod Wagram i wystąpieniu przeciw nim Rosji, sprzymierzonej na krótko z Francją. 
Po wojnie francusko-austriackiej w 1809 r. Księstwo Warszawskie powiększyło się o III. zabór austriacki, co przyniosło wzrost terytorium państwa z 103 do 155 tys. km2, a ludności z 2,6 do 4,3 mil. osób. Przy czym część zaboru austriackiego, a mianowicie obwód tarnopolski, przekazany został Rosji, podobnie jak wcześniej obwód białostocki, fragment zaboru pruskiego, przy utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807 r.
W czerwcu 1812 r. wybuchła wojna francusko-rosyjska i na Moskwę pomaszerowała 420-tysięczna Wielka Armia Napoleona, w jej składzie także 90 tys. wojska polskiego. Większość oddziałów polskich była rozproszona w jednostkach francuskich, jedynie polski V Korpus, liczący ok. 32 tys. żołnierzy, pozostawał pod bezpośrednim zwierzchnictwem gen. J. Poniatowskiego. Polacy dzielnie walczyli w bitwie o Smoleńsk i pod Borodino, pierwsi wkroczyli do Moskwy, lecz z moskiewskiej wyprawy wróciło ich niespełna 24 tys., w tym tylko 600 żołnierzy V Korpusu (z wszystkimi sztandarami i prawie wszystkimi armatami). 
Rząd Księstwa Warszawskiego zamierzał wtedy odwrócić się od Napoleona i paktować z Aleksandrem I w sprawie odbudowy państwa polskiego. Książę J. Poniatowski był jednak wierny cesarzowi, odbudował swój korpus, koncentrując go w rejonie Częstochowy, a następnie w Krakowie. Gdy w kwietniu 1913 r., po tajnym porozumieniu Austrii z Rosją, wojska austriackie zostały ewakuowane z Księstwa Warszawskiego, które przekazane zostało Rosjanom, Poniatowski pomaszerował z kilkanaście tys. wojska przez Śląsk do Saksonii, również pronapoleońskiej. Mianowany marszałkiem Francji, dowodził polskim VIII Korpusem w Bitwie Narodów pod Lipskiem 18 października 1813 r., i wielekroć ranny, utonął w Elsterze. Resztki armii polskiej wycofały się potem z Napoleonem do Francji i dopiero po jego abdykacji wróciły do kraju pod komendę wielkiego księcia Konstantego, brata Aleksandra I.
Po upadku Napoleona, zwycięska koalicja, w tym wszyscy trzej zaborcy Polski, określiła w 1815 r. na Kongresie Wiedeńskim mapę ponapoleońskiej Europy. Sprawa odtworzenia Polski stanęła na porządku dziennym Kongresu z inicjatywy cesarza Rosji Aleksandra I. Ostro sprzeciwiły się temu Anglia, Austria i minister francuski Talleyrand, z różnych zresztą powodów. Do kompromisu doszło w czasie zamieszania w obradach Kongresu, związanego z powrotem Napoleona z Elby. 
Gdy Kongres Wiedeński ostatecznie zdecydował o powstaniu Królestwa Polskiego pod protektoratem Rosji, Aleksandra I odwiedził we Wiedniu gen. T. Kościuszko, który specjalnie przyjechał ze Szwajcarii, gdzie zamieszkiwał, z podziękowaniami za utworzenie Królestwa, o co wcześniej zwracał się w swych listach. Kościuszko zmarł w Szwajcarii w 1817 r. W następnym roku trumna z jego zabalsamowanymi zwłokami sprowadzona została do kraju i złożona w grobach królewskich na Wawelu. A w latach 1820-23 usypany został w Krakowie na jego cześć kopiec ziemny, na wzór istniejących w mieście kopców Wandy i Krakusa.
Królestwo Polskie powstało z ziem dotychczasowego Księstwa Warszawskiego, lecz bez ziem Wielkopolski, Bydgoszczy i Torunia, z których utworzone zostało Wielkie Księstwo Poznańskie, zwrócone Prusom. Ponadto z lewobrzeżnego Krakowa utworzono Wolne Miasto Kraków, nad którym kontrolę sprawować mieli wszyscy trzej zaborcy. Dotychczasowy król Księstwa Warszawskiego Fryderyk August Wettin zrzekł się wszelkich praw do Księstwa i zwolnił wojsko od złożonej przysięgi. Królestwo Polskie objęło terytorium 128 tys. km2 z 3,3 mil. ludności, a Rzeczpospolita Krakowska liczyła tylko 100 tys. mieszkańców. 
Jeszcze w 1815 r. Królestwo otrzymało nową konstytucję, opracowaną przez Adama Czartoryskiego, która była kompilacją konstytucji Księstwa Warszawskiego i Konstytucji 3-Maja. Utrzymywała uprzywilejowaną pozycję szlachty zarówno we władzach (sejm, urzędy, sądownictwo), jak i w gospodarce. Gwarantowała prywatną własność oraz wolność osobistą, wyznania i wiary. Królestwo pozostawać miało w unii personalnej z Rosją, to jest każdorazowy car miał być królem polskim. Do niego należały polityka zagraniczna, zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, mianowanie wyższych urzędników, miał prawo veta wobec uchwał sejmu itp. W jego imieniu działał stale w Królestwie namiestnik. Pierwszym był gen. Józef Zajączek (1815-26) - uczestnik Powstania Kościuszki, jakobin, francuski generał Napoleona, organizator wojska polskiego w Księstwie Warszawskim, dowódca korpusu polskiego w wyprawie moskiewskiej, wreszcie inwalida, bez prawej nogi, którą stracił w bitwie nad Berezyną.
Znacznie gorzej przedstawiały się sprawy polskie na terytoriach, które pozostały pod zaborami Rosji, Austrii i Prus. Na ziemiach litewskich istniało jedynie polskie szkolnictwo i korpus wojska litewskiego. W Galicji ludność polska miała lokalny sejm stanowy, lecz bez większych kompetencji. W Wielkim Księstwie Poznańskiem istniał polski sejm prowincjonalny, polskie szkolnictwo i polski język urzędowy, lecz na Śląsku, Pomorzu i w Warmii Polacy nie mieli żadnych autonomicznych uprawnień i poddani byli ostrej polityce germanizacyjnej. Tylko Rzeczpospolita Krakowska posiadała własną konstytucje i równocześnie utrzymał się w niej Kodeks Napoleona.
Królestwo Polskie, zwane też Królestwem Kongresowym, istniało 15 lat. W tym okresie miał miejsce znaczny rozwój gospodarczy, dotyczył zwłaszcza tworzących się przemysłów metalurgicznego, kopalnictwa i włókienniczego. Przemysł metalurgiczny to głównie hutnictwo żelaza i cynku, które rozwijało się w rejonie Dąbrowy Górniczej i Starachowic. Kopalnictwo węgla, cynku i miedzi koncentrowało się w Zagłębiu Dąbrowskim. Przemysł włókienniczy obejmował manufaktury sukiennicze i bawełniane w Zgierzu, Pabianicach i Łodzi oraz tysiące warsztatów sukienniczych, zlokalizowanych w Kaliszu, Sieradzu i Warszawie. Rozwój tej dziedziny produkcji był możliwy głównie dzięki eksportowi na rynki rosyjskie, czemu sprzyjały niskie, preferencyjne cła na granicy z Rosją. Eksport zagraniczny zwiększył się w Królestwie trzykrotnie, a niektóre polskie wyroby zdobyły uznanie na rynkach światowych. Ojcem tej kapitalistycznej industrializacji Królestwa Polskiego był minister skarbu Rady Administracyjnej, książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki.
Rozbudowały się miasta, w Warszawie i Krakowie zburzono średniowieczne mury obronne, by uzyskać przestrzeń pod zabudowę. Powstawały nowe miasta, związane z rozwijającym się przemysłem w okolicach Łodzi i na Górnym Śląsku. Znacznie rozwinęły się w Królestwie inwestycje komunikacyjne, obejmujące budowę sieci bitych dróg, uspławnienie rzek, w tym budowę Kanału Augustowskiego. Gorzej przedstawiał się rozwój produkcji rolniczej, a to głównie na skutek utrzymywania feudalnych struktur pańszczyźnianych na wsi. Rządząca szlachta ani myślała o uwłaszczeniu chłopów, jakie dokonano już na zachodzie Europy z korzyścią dla koniunktury rolnej. 
Na przełomie XVIII-XIX w. w Królestwie Polskim, a także w Galicji i w Poznańskiem, uformowała się nowa, wyłoniona przez szlachtę, formacja społeczna, inteligencja. Stała się ona wnet elitą kulturalną społeczeństwa i przejęła moralną kontrolę nad nim. Charakteryzowało ją całkowite oderwanie się od pracy produkcyjnej i duży udział księży.
Znacznie rozbudowane zostało szkolnictwo elementarne i zawodowe, w 1816 r. utworzony został uniwersytet, a w 1820 r. Instytut Politechniczny w Warszawie. Rozkwitały Uniwersytet w Wilnie i Liceum Krzemienieckie, dzięki działalności Kuratora Okręgu Wileńskiego, którym był ks. Adam Czartoryski. W 1817 powstała we Lwowie fundacja biblioteczna J.M. Ossolińskiego, jako zbiornica książek i wszelkich pamiątek narodowych, ale też jako oficyna wydawnicza i ośrodek prac naukowych. W Warszawie w latach 1800-32 działało Towarzystwo Przyjaciół Nauki, utworzone i kierowane przez pisarza politycznego, także działacza gospodarczego, ks. Stanisława Staszica. Prowadziło ono badania w dziedzinie nauk ścisłych, historii i języka polskiego, głównym jego osiągnięciem było wydanie Słownika Języka Polskiego, opracowanego przez S. Lindego. W literaturze i sztuce nurty oświeceniowe wypierane były przez nowe idee romantyczne, krzewiące bunt przeciwko cywilizacji feudalno-mieszczańskiej i sławiące kult ducha i wolność jednostki. W realiach Królestwa Kongresowego romantyzm sprzyjał i pobudzał do działań rewolucyjnych i niepodległościowych. 
Powstawały tajne związki młodzieżowe, zwłaszcza studenckie w miastach uniwersyteckich. W Wilnie m.in. zawiązane zostało Towarzystwo Filomatów z udziałem Adama Mickiewicza i Tomasza Zana. Wyłoniły się z niego później legalny Związek  Promienistych i tajna organizacja Filaretów, o znacznie szerszym zasięgu, które jednakże zostały przez carską policję rozbite, a organizatorzy aresztowani i częściowo zesłani w głąb Rosji, za szerzenie “nacjonalizmu polskiego”, między innymi Adam Mickiewicz.  
Również elity władzy odczuwały nieznośnie obcy protektorat w postaci króla, którym był cesarz rosyjski, od 1829 r. Mikołaj I, zaś wojsku doskwierał głównodowodzący wielki książę Konstanty, młodszy brat Aleksandra I. Wprawdzie Konstanty spolonizował się w znacznym stopniu, zwłaszcza po zaślubieniu Polki Joanny Grudzińskiej, lecz znienawidzony był za ostrą pruską dyscyplinę, jaką zaprowadził w wojsku polskim. Przeciwko niemu głównie zawiązał się w 1828 r. spisek w Warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty, którą sam zresztą zorganizował.
W latach 1825-30 doszło w Rosji do wewnętrznych napięć i międzynarodowych konfliktów. W listopadzie 1825 r. zmarł cesarz Aleksander I, jego następcą został syn Mikołaj. W dniu jego koronacji 26 grudnia wybuchło powstanie (dekabrystów), zorganizowane przez spisek grupy oficerów, którzy spowodowali bunt kilku pułków garnizonu petersburskiego. Późniejsze śledztwo wykazało współpracę dekabrystów z polskim Towarzystwem Patriotycznym i ich plany stworzenia niezależnego od Rosji Królestwa Polskiego, poszerzonego o Litwę. Z kolei wojna rosyjsko-turecka 1828-29, i związana z nią groźba wojny austriacko-rosyjskiej, rodziła oczekiwania o połączenie Królestwa z Galicją.
Na wzrost nastrojów niepodległościowych w Królestwie Polskim miały również wpływ wydarzenia na zachodzie Europy. We Francji w lipcu 1930 r. wybuchła rewolucja ludowo-republikańska, a w październiku proklamowana została niepodległość Belgii. Do Warszawy przybywali wtedy potajemnie emisariusze francuscy, nawołujący do powstania Polaków, by powstrzymać czy utrudnić interwencje rosyjską. 
W nocy z dnia 29/30 listopada 1830 r. grupa wojskowych spiskowców z Warszawskiej Szkoły Podchorążych Piechoty, pod dowództwem podporucznika Piotra Wysockiego, opanowała Belweder, siedzibę wielkiego księcia Konstantego, skąd udało mu się w przebraniu uciec. Nocą budzili też generałów w ich mieszkaniach, proponując przywództwo powstania. Zgodzili się tylko Skrzynecki i Chłopicki, sześciu generałów za odmowę współpracy zabito. Natomiast do powstania dołączyła plebejska i drobnomieszczańska ludność, która zdobyła Arsenał. Na drugi dzień powstańcy, wraz z uzbrojoną ludnością cywilną, opanowali stolicę. W ten sposób spisek wojskowy przekształcił się w narodowe powstanie. Natomiast Konstanty z częścią wiernych mu generałów i wojska wycofał się za Warszawę. 
Po nieudanych próbach rozbrojenia powstańców przez cywilne władze Królestwa, to jest Radę Administracyjną (kierowaną przez Adama Czartoryskiego), nastąpiła eskalacja ruchu powstańczego. Wyłoniony został Rząd Tymczasowy, a dyktatorem powstania został gen. Józef Chłopicki, który zaproponował mediację Prus w sporze z Rosją. Jednakże sytuacja uległa radykalizacji: 13 grudnia sejm ogłosił powstanie narodowe, a 7 stycznia Petersburg zażądał bezwarunkowej kapitulacji i gen. Chłopicki podał się do dymisji. Władzę przejęło wtedy radykalne, nowopowstałe Towarzystwo Patriotyczne, kierowane przez Joachima Lelewela i Maurycego Mochnackiego, zaś sejm 25 stycznia 1831 r. podjął uchwałę o detronizacji Mikołaja I oraz utworzeniu Rządu Narodowego z A.Czartoryskim na czele. W odpowiedzi granice Królestwa Polskiego przekroczyła 115-tys. armia rosyjska pod wodzą feldm. Iwana Dybicza. Rozpoczęła się wojna rosyjsko-polska. 
Po początkowych odosobnionych sukcesach polskich pod Stoczkiem, Grochowem, Wawrem i Iganiami, przewagę uzyskały wojska rosyjskie, dwukrotnie liczniejsze, po śmierci feldm. Dybicza dowodzone przez feldm. Iwana Paskiewicza. Wygrały one bitwę pod Ostrołęką, w której wsławił się gen. Józef Bem, dowodzący konną artylerią. Nie udały się próby wzniecenia powstania na Ukrainie, zaś na Litwie trwało ono krótko, ograniczając się do walk partyzanckich. Wśród tamtejszych dowódców partyzanckich wyróżniła się dziewczyna Emilia Plater. Nie sprzyjały też powstaniu panujący na przedwiośniu głód i epidemia cholery w części Królestwa i Galicji. Z początkiem września wojska rosyjskie, po okrążeniu Warszawy dalekim marszem przez mosty pod Włocławkiem, zaatakowały Warszawę od strony zachodniej. Po utracie dzielnicy Woli, gdzie w czasie rosyjskiego szturmu zginął gen. Józef Sowiński, dowództwo powstania, nie widząc możliwości dalszej obrony stolic, poddało ją, po czym nastąpił rozpad sejmu, Rządu Tymczasowego i wojska, którego znaczna część przekroczyła granice Prus i Galicji. 
Do upadku powstania i przegrania wojny w dużym stopniu przyczynili się arystokratyczni, nieudolni dowódcy: generałowie Chłopicki, Prądzyński, Skrzynecki, Krukowiecki i Niemojewski. A także brak większego wsparcia ze strony ludności chłopskiej, wobec negatywnego stanowiska szlacheckich, konserwatywnych władz powstańczych do uwłaszczenia i likwidacji pańszczyzny na wsi. Nie doczekali się też powstańcy pomocy z zewnątrz, z Francji i Belgii, mimo wcześniejszych obietnic. 
Po upadku powstania listopadowego i przegranej wojnie z Rosją, Królestwo Polskie w krótkim czasie przestało istnieć. Car Mikołaj I nadał Królestwu 26 lutego 1832 r. akt prawny, tzw. Statut Organiczny, zgodnie z którym zniesione zostały autonomia, konstytucja, sejm i wojsko polskie, zamknięto wyższe uczelnie i stowarzyszenia naukowe, zaś województwa zamieniono na gubernie. Pozostawiono jedynie język polski jako urzędowy i Radę Administracyjną, ściśle uzależniając ją od namiestnika cesarskiego, którym został feldm. Iwan Paskiewicz. Po wprowadzeniu rosyjskiego systemu walutowego, miar i wag, a następnie rosyjskiego kodeksu karnego, oraz likwidacji w 1831 r. granic celnych, nastąpiło faktycznie całkowite włączenie ziem byłego Królestwa Kongresowego do Rosji.
Po powstaniu listopadowym we wszystkich trzech zaborach wystąpiły tendencje depolonizacyjne, szczególnie na terenach zaboru pruskiego. Prusy wtedy ograniczyły autonomię, istniejącą dotąd w Wielkim Księstwie Poznańskim. Politykę germanizacyjną prowadzono tam przez zorganizowane osadnictwo żywiołu niemieckiego, przymusowy wykup ziemi od Polaków i ustanowienie języka niemieckiego jako urzędowego. Polityka germanizacyjna realizowana była też w Galicji, w zaborze austriackim, gdzie szkolnictwo i kler w dużym stopniu obsadzone zostało przez Niemców.
Działania represyjne wobec ludności polskiej silne były także na wschodnich obszarach zaboru rosyjskiego, to jest na Litwie, Białorusi i na Ukrainie. Obejmowały również Kościół katolicki, uległy likwidacji klasztory, a na Ukrainie zniesiono Kościół unicki. Przeciwko uczestnikom powstania prowadzono procesy, konfiskowano ich majątki, skazywano na deportacje na Kaukaz lub Sybir. 
Następstwem powstania listopadowego była też emigracja z kraju ok. 8 tys. Polaków. Obejmowała warstwy szlacheckiej inteligencji, oficerów i żołnierzy, studentów, arystokrację i mieszczan. Głównymi ośrodkami, gdzie emigracja polska skupiła się, zorganizowała i prowadziła działalność polityczną, były Bruksela, Londyn, a przede wszystkim Paryż. Powstały tam różne patriotyczne organizacje jak: Towarzystwo Demokratyczne Polskie, Konfederacja Narodu Polskiego, Komitet Emigracji Polskiej, Komitet Narodowy Polski, Młoda Polska, Lud Polski i obóz Hotelu Lambert, tworzące dwa dominujące ugrupowania: konserwatywne i demokratyczne. Wszystkie one miały na celu odzyskanie niepodległości narodowej, ale różniły się w swych programach działania i częściowo zwalczały wzajemnie. Działali w nich: książę Adam Czartoryski, Józef Bem, Józef Dwernicki, Joachim Lelewel, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Norwid, Fryderyk Chopin, Stanisław Worcell, Ludwik Mierosławski, Maurycy Mochnacki, Andrzej Towiański i inni. Emigranci polscy angażowali się we wszelkie wolnościowe ruchy w Belgii, Szwajcarii, Włoszech, na Bliskim Wschodzie i na Bałkanach. Zwłaszcza z tymi ostatnimi Polacy wiązali nadzieję na konflikt pomiędzy Austrią i Rosją.
Polskie organizacje emigracyjne prowadziły szeroką działalność kulturalną, oświatową i propagandową, wydając dziesiątki czasopism. Okres Wielkiej Emigracji polskiej przyniósł liczne dzieła literackie i publicystyczne, związane ze “sprawą polską”, a pisane głównie w duchu romantyzmu. Wiele z nich po przez kordony graniczne przenikało na ziemie polskie. Ich  kulturowe i duchowe oddziaływanie silne było przez pierwsze dziesięciolecie popowstaniowe. Później, co raz bardziej mistyczna i mesjanistyczna działalność emigracji nie przystawała już do realiów życia pod zaborami.
Również pod zaborami Polacy utworzyli wiele tajnych organizacji, mających na celu zbrojne powstania dla przywrócenia niepodległości narodowej. W zaborze rosyjskim działały: Stowarzyszenie Ludu Polskiego, kierowane przez Szymona Konarskiego, a rozbite w 1838 r.; Związek Chłopski księdza Piotra Ściegiennego, zesłanego na 25 lat na Sybir; Związek Narodu Polskiego Edwarda Dembowskiego, zlikwidowany w 1843 r. przez władze carskie. W zaborze pruskim ożywioną działalność społeczno-gospodarczą prowadziły Towarzystwo Rolnictwa i Oświaty oraz Towarzystwo Naukowej Pomocy Karola Marcinkowskiego i Karola Liebelta oraz Związek Plebejuszy Walentego Stefańskiego.
W 1845 r. dokonane zostało porozumienie się wielu z tych organizacji w sprawie przygotowania we wszystkich trzech zaborach ogólnonarodowego powstania, którego termin wyznaczono na wiosnę 1846 r. Jego naczelnym wodzem miał być Ludwik Mierosławski. Przygotowania te były jednakże niekonsekwentne i rozproszone, częściowo zostały zdekonspirowane przez zaniepokojonych “rewolucją” konserwatywnych ziemian, odgrywających dużą rolę w tajnych organizacjach. Związane z tym aresztowania kierownictwa powstańczego w Poznańskiem, uniemożliwiły przeprowadzenie akcji powstańczych na terenach, będących pod zaborem pruskim. Ostatecznie do powstania doszło tylko w Galicji, gdzie rozproszone i niewielkie wystąpienia powstańcze zostały szybko stłumione przez władze austriackie, oraz w Rzeczpospolitej Krakowskiej.  
W lutym 1846 r. w Krakowie, po rozbrojeniu przez spiskowców oddziału austriackiego, powstał Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej. Ogłosił on zaciąg do wojska powstańczego i wydał Manifest do Narodu Polskiego o zniesieniu przywilejów stanowych i pańszczyzny oraz o uwłaszczeniu chłopów, mimo sprzeciwu konserwatywnej części władz powstańczych. Gdy dyktator powstania Edward Dembowski został zastrzelony przez Austriaków podczas prowadzenia pokojowej procesji religijnej na Podgórzu w Krakowie, powstanie upadło. Po czym władze austriackie, przy pomocy wojsk rosyjskich, zlikwidowały w ogóle Rzeczypospolitą Krakowską, włączając jej obszar do monarchii habsburskiej. Spotkało się to z werbalnym protestem W. Brytanii i Francji, gdyż w ten sposób naruszone zostały ustalenia Kongresu Wiedeńskiego. 
Burzyła się też ludność małorolna i bezrolna na wsi, zmuszana do pańszczyzny, wysokiego odrobku za użytkowanie skrawków ziemi, lub otrzymująca głodowe płace za najemną pracę w majątkach ziemiańskich. W Galicji na tym tle w 1846 r. miało miejsce krwawe powstanie chłopskie pod przywództwem Jakuba Szeli. Po obietnicy zniesienia pańszczyzny, powstanie zostało złamane siłą przez austriackie władze. Ruch chłopski w Galicji spotkał się z negatywną oceną szlachty polskiej również w zaborze rosyjskim. Z drugiej strony pobudził do buntów masy chłopskie w Królestwie, na Ukrainie i Białorusi. Zmusiło to cara Mikołaja I do zmniejszenia obciążeń pańszczyźnianych, zakazu usuwania chłopów z gospodarstw większych niż trzymorgowe, wprowadzenia prawa wnoszenia skarg przez chłopów do władz administracyjnych itp. 
Ferment rewolucyjny “Wiosny Ludów”, jaki ogarnął w 1848 r. Prusy, Austrię, Związek Niemiecki, Włochy i Francję, zainspirował ponowne wystąpienia niepodległościowe na ziemiach polskich. Największy zasięg i znaczenie miało powstanie poznańskie, przygotowane przez L. Mierosławskiego i W. Stefańskiego. Obaj powrócili z więzienia berlińskiego, zwolnieni po kapitulacji króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV wobec rewolucji berlińskiej. W Poznaniu zawiązał się wtedy polski Komitet Narodowy, opanowany jednakże przez konserwatywne elity bogatych mieszczan i arystokracji. Wystąpili oni do władz pruskich jedynie o poszerzenie autonomii Księstwa Poznańskiego. Równocześnie Komitet starał się ograniczać spontaniczne wystąpienia zbrojne żywiołu polskiego. Natomiast Mierosławski namawiał nowy rząd pruski do wspólnego wystąpienia przeciwko Rosji, w czym upatrywał możliwość powstania niepodległego państwa polskiego. Liberalni ministrowie pruscy na wszystko pozornie się zgadzali. Ale po wzmocnieniu wojsk pruskich w Poznańskiem, przystąpiły one do rozbrajania polskich oddziałów, tłumienia siłą różnych samorzutnych zbrojnych wystąpień chłopskich, a rząd pruski wycofał się z wcześniejszych ugodowych postanowień. Ostatecznie Mierosławski zrezygnował z dowództwa i nastąpiła kapitulacja resztek oddziałów polskich. Nie było już mowy o działaniach wojennych przeciwko Rosji, Księstwo Poznańskie włączono do Rzeszy Niemieckiej, zniesiono jakąkolwiek jego autonomię i zastosowano szerokie represje wobec uczestników powstania i działaczy polskich.
Wiosna Ludów odbiła się również doniosłym echem na Śląsku, Pomorzu, Warmii, Mazurach i w Małopolsce. Na Śląsku chłopi domagali się stanowczo zniesienia ciężarów feudalnych oraz zachowania języka polskiego w kościołach, szkołach, urzędach i sądach. Także w miastach, tej najbardziej zurbanizowanej prowincji w Prusach, mnożyły się strajki robotnicze o poprawę warunków pracy, a liberalni mieszczanie domagali się większego udziału we władzach samorządowych i krajowych. Dużą rolę w utrzymaniu polskości Śląska odgrywała nieliczna inteligencja polska, głównie nauczyciele i księża. Wśród nich wyróżnili się Józef Lompa i Józef Szafranek. Podobnie silny opór przeciwko poczynaniom germanizacyjnym stawiali Polacy na Pomorzu, Warmii i Mazurach. Mniej zaangażowani niż Poznaniacy w działalność powstańczą, prowadzili uporczywie wszechstronną pracę organiczną, związaną z utrwalaniem postaw demokratycznych i narodowych wśród polskiej ludności. Ostatecznie rząd pruski zniósł feudalną pańszczyznę na wsi i zezwolił na używanie języka polskiego w szkołach podstawowych. 
W 1848 r. znacznie nasiliły się niepodległościowe tendencje także w zaborze austriackim. Podsycały je wieści o sukcesach rewolucji ludowych w Pradze i Wiedniu oraz upadku rządu Metternicha. Z Krakowa i Lwowa słano do cesarza petycje, żądające równości wobec prawa, wolności słowa, zniesienia pańszczyzny itp. Równocześnie w Krakowie utworzony został Komitet Narodowy, który przystąpił do organizowania gwardii narodowych. Wówczas władze austriackie faktycznie zniosły pańszczyznę, a przedstawiając to jako własną inicjatywę, zyskały sobie przychylność ludności wsi, co wykorzystano do skłócenia jej z polska szlachtą. Udało im się także doprowadzić do nieprzyjaznych wystąpień ludności ukraińskiej w Galicji przeciwko “uciskowi” polskiemu. W tej sytuacji wojsko dokonało, bez większych problemów, rozbrojenia polskich organizacji wojskowych i ostatecznej pacyfikacji niepodległościowych wystąpień Polaków.  
Pokłosiem klęski wystąpień niepodległościowych i społeczno-rewolucyjnych Wiosny Ludów była wielka fala emigracyjna do państw Europy Zachodniej, głównie Szwajcarii, Francji i Anglii. Nowa polska emigracja, liczebnie mniejsza od emigracji po powstaniu listopadowym, różniła się mocno od niej składem społecznym i politycznym radykalizmem, więc zasiliła przede wszystkim organizacje demokratyczne, zwłaszcza Towarzystwo Demokratyczne Polskie. Ponadto obok Polaków na Zachodzie znalazły schronienie również rzesze uchodźców z Węgier, Włoch, krajów niemieckich.

Turcja, powstanie w Serbii, niepodległość Grecji. Napoleon I Bonaparte, podczas swej wyprawy wojennej w 1798 r. do Egiptu, zajął w ciągu jednego roku prawie cały Egipt. Lecz Francuzi nie byli w stanie pokonać coraz nowych wojsk turecko-egipskich, w tym bitnych Mameluków, dowodzonych przez Mohammeda Ali, namiestnika Egiptu. Ostatecznie po zaangażowaniu się w walkach nowych sił tureckich i oddziałów angielskich, Francuzi we wrześniu 1801 r. skapitulowali i przewiezieni zostali statkami angielskimi do Francji. Egipt znów dostał się pod władzę Turcji.
Niezależnie od przywrócenia swych rządów w Egipcie, sułtan Selim III miał problemy z reformowaniem wojska na modłę europejską, przeciwko czemu buntowały się elitarne formacje janczarów. W 1804 r. musiał w ogóle z tych reform zrezygnować, wobec powstania narodowo-wyzwoleńczego Serbów. Powstanie to było reakcją na ucisk ludności serbskiej przez janczarów, którzy w drodze zamachu stanu zdobyli w 1800 r. władzę w Belgradzie i ustanowili własne rządy w Serbii, narzucając wielkie podatki na ludność prowincji. Powstańcy zwrócili się o pomoc do Rosji, która w 1806 r. wypowiedziała wojnę Turcji. Zaangażowanie większości wojsk tureckich w walkach nad Dniestrem i Prutem, umożliwiło Serbom zdobycie Belgradu, a następnie zorganizowanie własnych organów władzy w całej Serbii. Zlikwidowane zostały majątki osmańskich feudałów, odbudowane szkolnictwo serbskie, nastąpiło ożywienie gospodarcze i handlu z Austrią i in. 
Wojna rosyjsko-turecka zakończyła się, po dwuletnim rozejmie, traktatem pokojowym, zawartym w 1812 r. w Budapeszcie, w wyniku którego Rosja uzyskała Besarabię, a Serbowie obietnicę utrzymania samorządu, zaś dopiero po kolejnym powstaniu, autonomię od 1817 r. w ramach imperium tureckiego, a niepodległość w traktacie w Adrianopolu w 1829 r. Równolegle o swą niezależność walczyła z Turkami ludność Czarnogóry. Jej niepodległość uznana została przez Austrię w 1812 r., zaś przez Turcję dopiero w 1858 r. 
Ta piąta, przegrana przez Turcję, wojna z Rosją z lat 1806-12, przyczyniła się do dalszego znacznego  osłabienia Imperium Osmańskiego. By wzmocnić i odbudować potęgę państwa, sułtan Mahmud II (1808-39), podobnie jak jego poprzednik, próbował zreformować administrację, finanse, szkolnictwo i wojsko na wzór zachodni, przy czym organizację, wyszkolenie i uzbrojenie armii oparł na wzorach pruskich. Udało się to dopiero w 1826 r., po rozwiązaniu korpusów janczarskich i fizycznym zlikwidowaniu ok. 20 tys. janczarów. 
W 1821 r. o wolność i narodowe prawa wystąpili z kolei Grecy, wywołując ogólnonarodowe powstanie i wypierając Turków z Peloponezu i Wysp Egejskich. Z przerwami prowadzili swą narodowowyzwoleńczą wojnę do 1829 r., początkowo samodzielnie walcząc z wojskami turecko-egipskimi, później uzyskali wsparcie Anglii i Francji, które wysadziły desant wojskowy na Peloponezie. Zaś w latach 1228-29 rozegrała się szósta wojna rosyjsko-turecka, zakończona również klęską Turcji. W traktacie pokojowym, zawartym w 1829 r. w Adrianopolu, Rosja przejęła protektorat nad Serbią i księstwami Wołoskim i Mołdawii, zaś na konferencji w Londynie w 1930 r. Królestwo Grecji uzyskało pełną niepodległość i znalazło się pod ochroną W. Brytanii.
W międzyczasie pasza Mohammed Ali, rządzący jako wicekról w Egipcie, stanowiącym prowincję Imperium Osmańskiego, rozpoczął swą własną, niezależną od Turcji, politykę. W celu poszerzenia swych terytoriów i wpływów, wspomagany przez Francuzów, podbił Syrię i Palestynę na Bliskim Wschodzie. Doprowadziło to w 1831 r. do wojny z Turcją, która z kolei została wsparta przez morski desant w rejonie Bosforu 10-tys. korpusu rosyjskiego. Zmusiło to Mohammeda Ali do rokowań z sułtanem tureckim. Zawarte w 1833  r., przy pośredn. W. Brytanii i Francji, kompromisowe porozumienie godziło zwaśnione strony, lecz przede wszystkim utrwaliło wpływy Francji i Anglii w regionie Bliskiego Wschodu. Największe korzyści przypadły W. Brytanii, która ostatecznie doprowadziła do osłabienia pozycji Francji w regionie i skłóciła z powrotem Turcję z Rosją.
Rola i znaczenie Francji i Wielkiej Brytanii w regionie ujawniły się wyraźnie w ustaleniach londyńskiej konferencji w sprawie Cieśniny Dardanele, odbytej w 1841 r. Zgodnie z jej postanowieniami m.in. zabroniony został przejazd obcych okrętów wojennych po wodach cieśniny, co godziło głównie w Rosję. W ten sposób pogrzebana została współpraca państw europejskich po wojnach napoleońskich, zrzeszonych w Świętym Przymierzu.

Europa w II połowie XIX w. (1849-1914)

II Cesarstwo Francuskie, Komuna Paryska. Ludwik Napoleon Bonaparte, po trzech latach swych rządów prezydenckich w ramach ustroju republikańskiego, wprowadził we Francji nowe zasady ustrojowe. Dokonał tego w dniu 2 grudnia 1852 r., w rocznicę bitwy pod Austerlitz, w drodze starannie przygotowanego wojskowego zamachu stanu. Paryż obsadzony został przez wojsko, aresztowani zostali parlamentarzyści republikańscy, przejęte drukarnie i prasa, zamknięte kluby i stowarzyszenia robotnicze. Spontaniczne manifestacje protestacyjne, głównie studenckie i robotnicze, a następnie ich opór zbrojny i barykady uliczne zostały, w ciągu trzech dni walk, krwawo spacyfikowane przy znacznym udziale artylerii. 
Napoleon Bonaparte uchylił wówczas konstytucję z 1848 r. i wprowadził nową na podobieństwo konstytucji konsularnej z 1799 r. Powierzyła mu ona na 10 lat funkcję prezydenta z dyktatorskim zakresem władzy. Rozwiązał też Zgromadzenie Prawodawcze, ustanawiając 3-izbowy parlament z Senatem, Radą Państwa i Ciałem Ustawodawczym. Ale po roku, w grudniu 1852 r., po uchwale Senatu i plebiscycie, ogłosił się dziedzicznym Cesarzem Francuzów “z łaski Bożej i woli narodu”, jako Napoleon III.
Przez pierwszych osiem lat swego panowania cesarz Napoleon III rządził bardzo autorytarnie. Reżim władzy oparł na wojsku, policji, administracji i Kościele katolickim. Zmniejszone zostały uprawnienia Senatu i Rady Stanu, a opozycja republikańska i socjalistyczna poddane zostały represjom oraz osłabione aresztowaniami i banicją swych przywódców. Ograniczone zostały dotychczasowe republikańskie prawa obywatelskie, wprowadzono na powrót cenzurę publikacji i widowisk, zakaz strajków, do 1864 r. zakaz zrzeszania się robotników, rozwiązana została Gwardia Narodowa, usunięto symbole republikańskie.
We wrześniu 1854 r. Francja, wraz z Wielką  Brytanią, interweniowały w wojnie rosyjsko-tureckiej po stronie Turcji. Oba państwa obawiały się bowiem dalszego wzrostu potęgi Rosji, po grożącym całkowitym rozbiciu przez nią imperium tureckiego. Interwencja polegała na dokonaniu dużego desantu wojskowego na Półwyspie Krymskim (Wojna Krymska). Rozegrały się tam ciężkie walki, z których sprzymierzeni wyszli zwycięsko, głównie zresztą na skutek skrajnej nieudolności generałów rosyjskich. W traktacie pokojowym, zawartym w Paryżu w 1856 r., główne korzyści znów uzyskała W. Brytania, umacniając swą imperialna potęgę w basenie Morza Śródziemnego. Rosja została upokorzona, Imperium tureckie ocalone na dalszych kilkadziesiąt lat, a Francja straciła 100 tys. zabitych żołnierzy. 
Większych korzyści mógł spodziewać się Napoleon III Bonaparte, gdy w 1859 r. poprowadził 100 tys. armię na pomoc Królestwu Sardynii (Piemontu), zaatakowanemu przez wojska austriackie. Zostały one pobite przez Francuzów pod Magentą i Solferino w Lombardii, po czym Napoleon III zawarł z Austrią rozejm, anektując prowincję lombardzką do Francji, a następnie wymieniając ją z Piemontem na przygraniczne tereny Sabaudii i Nicei. Klęska Austrii stała się asumptem do powstań narodowościowych w Toskanii, Parmie, Modenie i Państwie Kościelnym. Wszystkie te, dotąd odrębne państewka, przyłączyły się wraz z Królestwem Obojga Sycylii, ale bez Państwa Kościelnego, do Królestwa Sardynii, które uosabiało wówczas idee risorgimento, t.j. wskrzeszenia jednego państwa włoskiego. 
Państwo Kościelne zostało zmniejszone do prowincji Rzymu, a świecka władza papieża mocno ograniczona. Stało się to powodem wielkiej krytyki Napoleona III przez biskupów, katolików francuskich i opozycji monarchistycznej. W rezultacie zastosował on represje wobec kleru, zamykając część gazet oraz stowarzyszeń katolickich i szkół zakonnych. Również burżuazja francuska, stanowiąca dotąd podporę władzy Cesarstwa, wystąpiła z krytyką Napoleona III za zawarcie liberalnego traktatu handlowego z Wielką Brytanią. W tej nowej sytuacji politycznej Napoleon III poczynił znaczne koncesje wobec opozycji republikańskiej. Ogłosił amnestię dla więźniów politycznych, rozszerzył uprawnienia parlamentu, przywódcy republikańscy mogli wrócić z wygnania do kraju, usankcjonowano prawnie strajki, upowszechniono bezpłatne szkoły podstawowe itp. Ta liberalizacja Cesarstwa uzyskała 83 procentowe poparcie w ogólnonarodowym plebiscycie.
Po wojnie włoskiej Francja nie miała już żadnych sukcesów w swej zagranicznej polityce w Europie. Gdy wybuchło powstanie styczniowe w Polsce, Napoleon III nie mógł, mimo pierwotnych obietnic, przyjść z pomocą Polakom, gdyż utrzymywał wtedy dobre stosunki z Rosją. Zaskoczony został zaborem austriackiego Szlezwiku przez Prusy, a następnie pokonaniem przez nie Austrii. Prusy po zdominowaniu Związku Niemieckiego stały się też dużym zagrożeniem dla Francji. 
Za to w polityce kolonialnej Francuzi mogli odnotować wiele sukcesów. W północnej Afryce utwierdzili swe rządy w Algierii i opanowali Maroko oraz Tunis, zaś w środkowej terytoria Senegalu, Gwinei, Dahomeju, Gabonu i Wybrzeża Kości Słoniowej, natomiast na Oceanie Indyjskim wyspę Madagaskar. Również w Egipcie umocniły się wpływy francuskie, czego przejawem była budowa przez francuskiego inżyniera Ferdynanda Lessepsa Kanału Sueskiego, oddanego do użytku w 1869 r. Na Bliskim Wschodzie francuski korpus ekspedycyjny zajął Syrię, a w Indochinach terytoria Annamu i Kambodży. W Chinach wspólna wyprawa wojskowa Francji i Anglii umocniła przywileje handlowe tychże w tym wielkim państwie. Jedyną porażką w ekspansji zamorskiej II Cesarstwa była przegrana wojna o uzależnienie Meksyku, a to w wyniku wsparcia Meksykańczyków przez Stany Zjednoczone A.P.
Prawie przez cały czas istnienia II Cesarstwa Francuskiego, gospodarka kraju rozwijała się względnie intensywnie, stymulowana zwłaszcza rozwojem przemysłu. Najbardziej rozbudowały się przemysły tekstylny i ciężki. Burzliwie rozwijał się transport, dzięki budowie w całym kraju linii kolejowych, które liczyły w 1870 r. już 24 tys. kilometrów. Także marynarka handlowa Francji stała się potęgą, drugą po angielskiej. Również rolnictwo, mimo swego rozdrobnienia (w 1900 r. było 1,5 miliona gospodarstw), notowało stały, choć niewielki, wzrost swej produkcji. Przebudowane i rozbudowane zostały duże miasta: Paryż, Lyon, Marsylia. Otrzymały one oświetlenie gazowe, wodociągi, kanalizację, autobusy konne. Zaczęto stosować konstrukcje stalowe w budownictwie dworców kolejowych, hal targowych, mostów. W Paryżu wyburzono i przebudowano kilka dzielnic pod kierownictwem barona Haussmanna. Zaplanował on szerokie aleje, bulwary i place gwiaździste na głównych skrzyżowaniach ulicznych, dla umożliwienia dalekiego ostrzału artyleryjskiego na wypadek rozruchów i walk ulicznych. Miasto wzbogaciło się o tysiące nowych budowli, fortyfikacje, gmach wielkiej opery.
Dużą rolę w rozwoju gospodarczym odgrywały banki i nowe formy obrotu kapitałowego: akcje, obligacje, papiery państwowe. Rozrastała się administracja ogólna i komunalna, poczta, szkolnictwo, policja, a praca w administracji pozwalała na lepszy zarobek, niż otrzymywali robotnicy przemysłowi. Przy czym ci ostatni pracowali 11-12 godzin na dobę, bez zabezpieczenia na starość, lub na wypadek inwalidztwa, ich warunki mieszkaniowe były nędzne, wzrost płac bardzo powolny. To też mnożyły się strajki i inne spontaniczne formy protestów robotniczych, szczególne ich natężenie przypadało na ostatnie lata II Cesarstwa.
W lipcu 1870 r. rząd francuski, sprowokowany próbą obsadzenia tronu hiszpańskiego przez dynastię Ho- henzollernów, wypowiedział Prusom wojnę. Kanclerz pruski Bismarck jakby na to czekał. Wykorzystując transport kolejowy, natychmiast przerzucił swą, zmobilizowaną wcześniej, 500-tys. armię do Alzacji. Gdy Francuzi rozpoczęli ofensywę, szybko zostali odparci. Po czym w sierpniu, po kilku bitwach granicznych, wojska pruskie obległy główne siły francuskie w twierdzy Metz i pod Sedanem. W bitwie 1-3 września zdobyły Sedan, biorąc do niewoli 100 tys. żołnierzy francuskich i samego cesarza Napoleona III. Kapitulacja cesarza, i poddanie przez niego swej armii Prusom, wywołała szok i oburzenie Francuzów. Powszechnie żądano likwidacji Cesarstwa, przywrócenia rządów republikańskich i kontynuowania wojny z Prusami. Tak też się stało. Napoleon III Bonaparte został zdetronizowany, poczym wyjechał do Anglii (zmarł w 1873 r.). We Francji 4 września ogłoszono powstanie III Republiki i Rządu Obrony Narodowej z Leonem Gambettą na czele.
Po bitwie sedańskiej wojska pruskie zajęły północno-wschodnią Francję i 19 września otoczyły Paryż szczelnym pierścieniem. Próby przerwania czteromiesięcznego oblężenia głodującej stolicy nie powiodły się. Wydostał się z miasta w balonie tylko Leon Gambetta, by organizować wojnę ludową na prowincji. Lecz nowy, ugodowy rząd francuski, kierowany przez monarchistę Thiers’a, przeciwnika wojny z Prusami, przyjął 26 lutego 1871 r. propozycje pokojowe Bismarcka. Zgodnie z nimi Francja miała przekazać Niemcom prowincje Alzację i część Lotaryngii oraz zapłacić wielką kontrybucję (5 mld. franków). Lud paryski uznał tę kapitulację za zdradę narodową, zwłaszcza, że Thiers zapowiedział restaurację monarchii. 
To też władzę w mieście przejął Komitet Centralny, powołany przez paryską gwardię narodową. Wojska pruskie odstąpiły wtedy od Paryża, a Thiers rozkazał wojsku odebrać gwardii narodowej jej działa, co dokonane zostało w nocy 18 marca. Lecz rano gwardziści przejęli działa z powrotem, część wojska się z nimi zbratała, rząd uciekł do Wersalu. Następnie w dniu 26 marca przeprowadzone zostały w Paryżu wybory do władz miejskich, miejskich, czyli do Komuny Paryża. Weszli do niej w większości radykalni republikanie, opowiadający się za rewolucją społeczną i dalszą wojną z Prusami, tak zwani blankiści (od nazwiska utopijnego socjalisty, Luis Blanqui, uczestnika rewolucji 1830 i 1849). Utworzyli oni rząd rewolucyjny, zwany Radą Generalną Komuny Paryża, który ogłosił serię dekretów, ustalających nowy ustrój polityczny państwa. Dotyczyły one nacjonalizacji porzuconych zakładów pracy, powszechnego nauczania, rozdziału Kościoła od państwa, minimum płacowego. 
Tymczasem wojska rządowe zostały wycofane do Wersalu, a następnie, po wzmocnieniu przez ponad 100 tys. żołnierzy, zwolnionych z pruskich obozów jenieckich, rozpoczęły 2 kwietnia walki uliczne z uzbrojoną ludnością Paryża. Komunardzi bronili się zaciekle na barykadach, nie mieli jednak żadnych szans w starciu z przeważającymi regularnymi wojskami. Dowódcą wojskowym Komuny został gen. Jarosław Dąbrowski, a na barykadach walczyła spora grupa ochotników zagranicznych, w tym 400-600 Polaków, m.in. gen. Walery Wróblewski. Do 28 maja opór powstańców został stłumiony. W walkach zginęło ok. 2 tys. wersalczyków, czyli żołnierzy rządowych, oraz ponad 30 tys. komunardów, w większości w wyniku grupowych rozstrzeliwań robotników na cmentarzu Pere-Lachaise.
Po zakończeniu wojny domowej prezydentem III Republiki został dotychczasowy szef rządu Thiers, głównie za zasługi w rozbiciu Komuny Paryskiej, za co z kolei ulica paryska zwała go “okrutnym karłem”. Starał się on przede wszystkim o szybką spłatę 5-mld. kontrybucji wojennej, od której Niemcy uzależnili wycofanie swych wojsk okupacyjnych z Francji. Udało mu się to, dzięki znacznemu podniesieniu podatków pośrednich i podatkowi gruntowego. Rządy prawicy prowadziły politykę klerykalną, m.in. w reakcji na Komunę Paryską uchwalono budowę wielkiej, białej bazyliki Sacre Coeur na Wzgórzach Mont Martre w Paryżu, gdzie zaczął się ruch komunardów. 
Mimo licznych prób wskrzeszenia monarchii, nie udawało się tego dokonać, wobec sporów wśród jej zwolenników. Republika więc trwała, a nawet rozwijała się pomyślnie, czemu sprzyjał długi okres pokoju, trwający do 1914 r. W 1875 r. uchwalona została nowa konstytucja, jaka znacznie umocniła władzę prezydenta, czyniąc zeń praktycznie monarchę bez korony. Mimo protestów prawicy, “Marsylianka” stała się hymnem państwowym, a dzień zburzenia Bastylii 14 lipca świętem narodowym. Upowszechnione i rozbudowane zostało szkolnictwo wszystkich typów. Nastąpiła liberalizacja prasy i wydawnictw książkowych. Rozwinęło się ustawodawstwo socjalne.
W okresie 1880-1914 r. produkcja przemysłowa podwoiła się i przekroczyła połowę produkcji globalnej Francji, która stała się w ten sposób państwem przemysłowo-rolniczym. Rozwinęły się stare i powstały nowe gałęzie przemysłu: górnictwa węglowego, czarnej metalurgii, aluminium, samochodowy, tekstylny, nawozów sztucznych, kinematograficzny i inne. Sieć kolejowa we Francji osiągnęła 50 tys. kilometrów długości.
Spektakularnym obrazem gospodarczego rozwoju Francji były wystawy światowe, urządzone w Paryżu w 1889 r., w stulecie Wielkiej Rewolucji, i w 1900 r. Po pierwszej w Paryżu pozostała 300-metrowej wysokości stalowa, ażurowa konstrukcja wieży inż. Gustawa Eiffla, druga ściągnęła rekordową ilość ponad 50 mln zwiedzających. Podczas jej trwania odbyły się w Paryżu II Światowe Igrzyska Sportowe i nastąpiło uruchomienie pierwszej linii metra paryskiego, liczącego 16 stacji. Ostatnie dziesięciolecia we Francji przed I wojną światową to Belle Epoque, piękna epoka. Kwitło życie artystyczne, w sztuce zapanował Impresjonizm i Secesja, w 1895 r. narodziło się kino, a prasa awansowała do roli masowego medium.
Przykładem znaczenia prasy była tzw. sprawa Dreyfusa, jaka przez 10 lat targała emocjami i sumieniami Francuzów. Dotyczyła procesu i skazania 45-letniego kapitana Alfreda Dreyfusa, pochodzenia żydowskiego, za domniemaną zdradę francuskich tajemnic wojskowych na rzecz Cesarstwa Niemieckiego. Koronnym dowodem w procesie był rękopis pisma do ambasady niemieckiej, przypisywany Dreyfusowi i przysięga jednego świadka oskarżenia. Wyrokiem sądu wojskowego Dreyfus skazany został na dożywotni karny obóz w Gujanie w Ameryce Południowej. 
Gdy po kilku latach ujawnił się faktyczny autor listu szpiegowskiego i fakt krzywoprzysięstwa, uznany pisarz Emil Zola opublikował apel do prezydenta o uniewinnienie Dreyfusa, podpisany przez setki uczonych i profesorów. Rozgorzał wówczas wielki spór, jaki podzielił całe społeczeństwo francuskie. Okazało się, że w skazaniu Dreyfusa zainteresowane były armia, konserwatywna prawica, partie nacjonalistyczne, kręgi finansjery, także kler. Wszyscy oni wykorzystywali “zdradę” żydowskiego oficera dla zademonstrowania swego patriotyzmu, umiłowania armii, fobii antysemickich, oskarżania ustroju republikańskiego itd. To też procesy rewizyjne utrzymywały wyrok, a Emil Zola za list do prezydenta skazany został na rok więzienia i zmuszony pogróżkami do ucieczki do Wlk. Brytanii.
      Dopiero w 1906 r. kpt. Dreyfus doczekał się zwolnienia ze zsyłki, rehabilitacji i przywrócenia do wojska, zaś później w okresie I wojny światowej został pułkownikiem i otrzymał Legię Honorową. Ostatecznie było to głównie zasługą masowej prasy, która odtąd awansowała do wielkiej siły opiniodawczej w społeczeństwie i państwie. Wraz z rehabilitacją Dreyfusa armia poddana została cywilnej kontroli.
Również duże znaczenie dla kształtowania się nastrojów społeczeństwa i polityki państwa francuskiego miało aferalne bankructwo w 1889 r. spółki, budującej Kanał Panamski, kierowanej przez Ferdynanda Lessepsa. Spowodowało ono utratę przez tysiące drobnych akcjonariuszy-ciułaczy ich oszczędności. Konsekwencją była zmiana wewnętrznej polityki Francji na skrajnie prawicową, a w polityce zewnętrznej zawiązanie tajnych sojuszy z carską Rosją przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom. 
W latach III Republiki, Francja utrwaliła swoje władztwo kolonialne w Algierii, Maroku, Tunisie i na Madagaskarze, a także rozszerzyła swe kolonie o Francuską Afrykę Równikową i Zachodnią, Mauretanię, Senegal i Kongo (francuskie) w Afryce oraz o Północny Wietnam, Laos i Kambodżę w Indochinach. W sprawie stref wpływów w Maroku i w Egipcie zawarła w 1904 r. z Wielką Brytanią porozumienie sojusznicze tzw. Entente Cordiale. Akceptowała też włączenie Państwa Kościelnego do Królestwa Włoch i ustalenie Rzymu jako jego stolicy, co spowodowało zerwanie stosunków z Watykanem. Spór ten skończył się zniesieniem konkordatu, pełnym rozdziałem Kościoła od państwa, zlikwidowaniem subwencji państwowych dla Kościoła i upaństwowieniem jego majątku. 
Narastająca od schyłku XIX w. wrogość między Francją i Cesarstwem Niemieckim doprowadziła do zawiązania przez oba państwa wrogich sobie ugrupowań: Trójprzymierza państw centralnych (Niemcy, Austro-Węgry i Włochy) w 1882 r. oraz Trójporozumienia, czyli Ententy (Francja, Wielka Brytania, Rosja) w 1904 r. Obie koalicje od początków XX w. prowadziły intensywny wyścig zbrojeń, uwieńczony w 1914 r. wybuchem I wojny światowej. 

Wielka Brytania.  W połowie XIX w. znacznie nasiliła się emigracja Brytyjczyków, a głównie Irlandczyków do Australii, Nowej Zelandii, Stanów Zjednoczonych, Afryki Południowej i Indii. W Australii odkryto wtedy bogate pokłady złota i one jak magnes przyciągały żądnych wzbogacenia się Europejczyków. Nowa Zelandia stawała się zagłębiem wełny, surowca dla przędzalni w metropolii. Natomiast Stany Zjednoczone przyjmowały każdą ilość imigrantów brytyjskich do swych fabryk na Północy i farm na Południu, podobnie jak Kanada. W Indiach i Południowej Afryce Anglicy stanowili trzon elity gospodarczej, intelektualnej i władzy w tych państwach.
Wielka Brytania prowadziła też rozliczne interesy w regionie Bliskiego Wschodu, Egiptu i Grecji, Persji i Afganistanu. Natknęła się tam na silną konkurencję Rosji, która w kolejnych wojnach kruszyła potęgę Turcji i umniejszała jej strefy wpływów na swą korzyść. Broniąc Turcji przed kolejnymi porażkami, Wielka Brytania wraz z Francją interweniowały w 1853 r. w jej siódmej wojnie z Rosją. Interwencja ta, znana pod nazwą wojny krymskiej, obejmowała desant 60-tys. korpusu wojsk angielskich, francuskich i tureckich na Półwyspie Krymskim, wykazała przewagę floty i uzbrojenia aliantów i zakończyła się upokarzającą klęską Rosji. 
Po wojnie krymskiej Turcja została uzależniona od W. Brytanii i Francji, które rozpoczęły przejmowanie jej terytoriów imperialnych. Anglicy w 1878 r. stali się panami wyspy Cypr, w 1882 r. zajęli Egipt wraz z Kanałem Sueskim, zdobyli też dominujące wpływy w Grecji. Przejawem rywalizacji z Rosją była także próba zajęcia Afganistanu, podjęta przez Brytyjczyków z ich baz w Indiach w 1878 r. Gdy w trakcie wojny krymskiej szach perski, korzystając z zaangażowania sił brytyjskich na Krymie, zajął Herat, południową prowincję Afganistanu, Wielka Brytania odpowiedziała wojną i opanowaniem strategicznych punktów w Zatoce Perskiej. Zmusiła w ten sposób Persję do ewakuacji Heratu i podporządkowania się we wszystkim.
W drugiej połowie XIX w. Wielka Brytania na szeroką skalę zaangażowała się w staraniach o dominację gospodarczą w Chinach. Wzięła udział w drugiej wojnie opiumowej w latach 1856-60 oraz w rozbiciu powstania tajpingów w 1864 r. W wyniku zawartych traktatów powojennych Brytyjczycy uzyskali wtedy duże przywileje handlowe i gospodarcze w Chinach, a brytyjskie terytorium Hongkongu zostało znacznie powiększone i wydzierżawione na 99 lat. 
Również w dalszych latach, wykorzystując rozbicie i słabość Cesarstwa Chińskiego, mocarstwa europejskie, Japonia i USA, drogą wojen i gróźb, zdobywały coraz to nowe terytoria, porty, bazy morskie, koncesje, przywileje handlowe i kontrybucje pieniężne. W. Brytanii przypadły: duża kontrybucja po wojnie 1876 r., możliwość korzystania z rzek chińskich przez statki brytyjskie, port na Półwyspie Szantung, a przede wszystkim rozległe terytoria Birmy na Półwyspie Indochińskim, o które powiększone zostały Indie Brytyjskie. 
Po buncie Sipajów, to jest tubylczych wojsk brytyjskich w Indiach, jaki miał miejsce w 1857 r., Wielka Brytania musiała zliberalizować swe rządy w Indiach. Otrzymały one wówczas status Wicekrólestwa, podległego wprost królowej brytyjskiej, Wiktorii, która w 1877 r. została koronowana w Delhi na cesarzową Indii. 
Po konferencji berlińskiej w 1885 r., na której dokonany został rozbiór Afryki, Brytyjczycy starali się zawładnąć możliwie największymi obszarami tego kontynentu. Opanowali Sierra Leone, Somali Brytyjskie i Beczuanę w 1885 r., Ugandę w 1894, Kenię w 1895, Złote Wybrzeże w 1897, cały Sudan do 1898, całą Nigerię do 1903 oraz Rodezję Północną do 1911 r. Celem podporządkowania sobie Transwalu i Oranii w południowej Afryce, wdali się w dwie krwawe wojny z Burami, to jest potomkami osadników holenderskich z XVII i XVIII w. Wygrali je dzięki przewadze liczebnej oraz lepszej organizacji swych wojsk i zastosowaniu na szeroką skalę karabinów maszynowych.
W 1901 r., po 64 latach panowania, zmarła królowa Wielkiej Brytanii i cesarzowa Indii, Wiktoria. Wraz z nią skończyła się “Era Wiktoriańska”, w czasie której Wielka Brytania przeżyła swój największy rozwój polityczny i gospodarczy, jako największe imperialne mocarstwo świata, gdy jej terytoria, wpływy i interesy obejmowały wszystkie kontynenty. Tron po Wiktorii przejął jej syn Edward VII (1901-10), a po nim Jerzy V (1910-36).Rządy sprawowały partie polityczne, wygrywające w wyborach. Były nimi Partia Konserwatywna, Liberalna, od 1906 r. Partia Pracy.
Od pierwszych lat XX w. zarysowała się wyraźna groźba zdobycia hegemonii w Europie przez prężnie rozwijające się Cesarstwo Niemieckie, powiązane paktami z Austro-Węgrami i Włochami. Wielka Brytania w imię “świętej” równowagi w Europie zdecydowała się wówczas na związanie się sojuszami wojskowymi ze swymi dotychczasowymi rywalami, Francją w 1903 r. (pakt Entente Cordiale) i Rosją w 1907 r. W tych konstelacjach sojuszniczych rozpoczęła się w 1914 r. pierwsza wojna światowa. 
Przedtem Brytyjczycy zadbali o poważną rozbudowę swej floty wojennej. Między innymi wybudowali serię potężnych “niezatapialnych” pancerników. Niezatapialny miał być również, największy z dotąd zbudowanych, statek pasażerski “Tytanic”, który wypłynął w dniu 9 kwietnia 1912 r. z W. Brytanii w pierwszy rejs przez Atlantyk do Ameryki. Na swych 15 pokładach zabrał 1323 pasażerów w czterech klasach zamożności i 891 członków załogi. W połowie drogi do Nowego Jorku statek zderzył się z górą lodową i mimo posiadania wielu grodzi wodoszczelnych, zatonął w ciągu 2 godzin. Uratowało się na szalupach tylko 711 osób.

Belgia i Holandia. W drugiej połowie XIX w. Królestwo Belgii było najbardziej uprzemysłowionym, po Wielkiej Brytanii, państwem w Europie. Rozbudowywana szybko sieć linii kolejowych i budowa licznych kanałów śródlądowych, pozwalały na sprawną dystrybucję wszelkich towarów. Wydobywany z własnych, zasobnych złóż węgiel kamienny służył gospodarce kraju i stanowił, obok wyrobów włókienniczych, poważną pozycję w eksporcie. Powstały przemysły hutniczy, maszynowy, środków transportu, zbrojeniowy, budowlany. Równocześnie intensywnie rozwijało się rolnictwo, w tym głównie sadownictwo i warzywnictwo.
Belgia do 1914 r. nie prowadziła żadnych wojen zewnętrznych, a jedynym większym konfliktowym problemem wewnętrznym był spór o równouprawnienie językowe pomiędzy dwoma, zamieszkującymi Belgię, grupami narodowościowymi: Flamandami i Walonami. Państwo było królestwem konstytucyjnym, władza ustawodawcza należała do dwuizbowego parlamentu. W 1900 r. Belgia miała 6,7 mln. mieszkańców. W 1908 r. Belgia wzbogaciła się o dużą kolonię w Afryce. Było nią Kongo Belgijskie, posiadające ponad 2.300 tys. km2 powierzchni, 10 mln mieszkańców i wyposażone w liczne bogactwa mineralne. Od 1885 r. kraj ten był własnością króla belgijskiego Leopolda II, który zdobył go w wyniku wypraw podróżniczych Henryka Stanleya i podboju w latach 1876-79. Po śmierci Leopolda II na tron wstąpił jego bratanek Albert I (1909-1934).
Holandia również była monarchią konstytucyjną. W latach 1815-90 pozostawała w unii personalnej z Luksemburgiem. Podobnie jak Belgia, Królestwo Holandii szybko się uprzemysławiało, rozwijając równolegle swe rolnictwo, zwłaszcza hodowlę krów i ogrodnictwo. Przy czym uprawa kwiatów, a w szczególności tulipanów, stała się synonimem Holandii. Dodatkowo, podobnie jak w poprzednich kilku stuleciach, Holandia była centrum handlu europejskiego. Stanowiły o tym jej porty, a głównie największy port europejski, Rotterdam, położony dogodnie nad Renem i połączony kanałem morskim z Morzem Północnym. Po W. Brytanii i Francji Holandia była największym krajem kolonialnym. Trzon jej kolonii stanowiły Indie Holenderskie, obejmujące wyspy indonezyjskie, kilkakrotnie większe terytorialnie od Holandii. W 1900 r. Holandię zamieszkiwało 5,2 mln. ludzi.

Szwajcaria.  Szwajcaria po 1848 r. przekształciła się ze związku wolnych państw-kantonów w państwo związkowe, a od 1874 r. w republikę federacyjną. Jako kraj swobód demokratycznych i pełnej neutralności, stała się azylem dla uchodźców politycznych z całej Europy. W tym głównie dla polskich emigrantów popowstaniowych i rewolucyjnych emigrantów rosyjskich. W miastach szwajcarskich, w Bazylei, Lozannie i Genewie urządzane były różne międzynarodowe konferencje i zjazdy. W 1864 r. założony został w Genewie Międzynarodowy Czerwony Krzyż, a w 1874 r. w Bernie Światowy Związek Pocztowy. 
Szwajcaria uczyniła w drugiej połowie XIX w. duże postępy w rozwoju swej gospodarki i zamożności obywateli. W kraju, nie posiadającym bogactw mineralnych, rozwinęły się przemysły precyzyjne, w tym głównie wytwórczość zegarków, także hodowla bydła mlecznego i turystyka górska. Między innymi masową produkcję zegarków kieszonkowych zorganizował polski emigrant A. Patek, uczestnik powstania styczniowego. Zegarki, czekolada mleczna i sery stały się na długie lata szwajcarską specjalnością eksportową.
Dodatkowo miasta szwajcarskie stały się siedzibami banków, które oplotły swymi filiami całą Europę. Były wygodnym i bezpiecznym miejscem lokaty i transakcji finansowych, zresztą nie zawsze uczciwych, prywatnego i państwowego kapitału całego świata. Tak więc już w drugiej połowie XIX stulecia neutralność, banki, zegarki i sery stały się nieodłącznym atrybutem i synonimem Szwajcarii. Stan ten utrzymał się do dnia dzisiejszego.

Monarchia Austro-Węgierska.  Po stłumieniu rewolucji “Wiosny Ludów” w Cesarstwie Austriackim przygasły tendencje liberalne, a wróciły rządy absolutystyczne. Lecz państwo nadal rozdzierane było przez antagonizmy i różnorodne interesy licznych zamieszkujących je narodowości. Uprzemysłowienie objęło tylko niektóre zachodnie terytoria Cesarstwa, takie jak Czechy, kraje alpejskie i region Wiednia. Ten nierównomierny rozwój gospodarczy poszczególnych krajów państwa pogłębiał istniejące różnice w poziomie życia i rozwoju kulturalnego licznych narodów, zamieszkujących Cesarstwo Austriackie. 
W czasie wojny krymskiej Austria pozostała formalnie neutralna, nie mogąc się zdecydować na pomoc dla Rosji, mimo wielkiego długu wdzięczności za pacyfikację powstania węgierskiego w 1849 r., ani na wypowiedzenie jej wojny, do czego usilnie namawiały ją W. Brytania i Francja. Zażądała jednak opuszczenia przez wojska rosyjskie naddunajskich księstw Mołdawii i Wołoskiego, po czym sama te terytoria zajęła. 
W trakcie polskiego powstania styczniowego 1863 r. przeciwko Rosji, Austria również zachowała neutralność wojskową. Z polskimi tendencjami i ruchami niepodległościowymi we własnej Galicji radziła sobie przez podsycanie wrogości Ukraińców do Polaków. W ogóle słabnące władze centralne Austrii, potem Austro-Węgier szeroko praktykowały rzymską zasadę “divide et impera” na całym swym terytorium. A zamieszkiwali je Niemcy, Czesi, Węgrzy, Słowacy, Polacy, Ukraińcy, Chorwaci, Słoweńcy, Serbowie, Rumuni i Włosi.
Konsolidacji tej mieszanki etnicznej nie sprzyjały także wojny w 1859 r. z Francją i Piemontem, a w 1866 r. z Prusami. W pierwszej Austria wyparta została z Italii, utrzymując na Półwyspie Apenińskim jeszcze tylko Republikę Wenecji. W drugiej utraciła tę Republikę, zaś przede wszystkim straciła na rzecz Prus jakiekolwiek wpływy w państwach Związku Południowoniemieckiego. W sytuacji również znacznego osłabienia militarnego po pogromie armii austriackich pod Sadową, cesarz Franciszek Józef I uległ żądaniom węgierskim i w 1867 r. Cesarstwo Austriackie przekształciło się w Monarchię Austro-Węgierską o ustroju konstytucyjno-parlamentarnym. Nowy ustrój dualistyczny państwa zrównywał prawa narodowości węgierskiej z uprawnieniami ludności niemieckiej. Przy czym w skład terytorium węgierskiego wchodziły również Słowacja, Siedmiogród i Chorwacja-Slawonia. Węgrzy jednakże prowadzili konsekwentnie madziaryzację swych terytoriów i sami zlikwidowali dotychczasową autonomię rumuńskiego Siedmiogrodu, a zgodzili się tylko na autonomię serbskiej Chorwacji.
Mimo bezpośredniego sąsiedztwa i rozlicznych interesów, jakie Monarchia Austro-Węgier miała na Półwyspie Bałkańskim, unikała ona angażowania się w wojny z Turcją osmańską, która jeszcze utrzymywała prawie cały półwysep w swym władztwie. Trud rozbijania imperium tureckiego pozostawiała Rosji, która zresztą czyniła to systematycznie i skutecznie w kolejnych wojnach rosyjsko-tureckich. Austro-Węgrom bardzo opłacała się taka polityka. W siódmej wojnie (1853-56), jedynej przegranej przez Rosję, a to na skutek zaangażowania się Francji i Wielkiej Brytanii w obronie Turcji, opowiedziały się przezornie przeciwko Rosji, nie włączając się wszakże do działań wojennych. W ósmej wojnie rosyjsko-tureckiej lat 1877/78 Austro-Węgry też nie wzięły udziału, ale staraniem sojuszniczych Niemiec na Kongresie Berlińskim w 1878 r. otrzymały w protektorat Bośnię-Hercegowinę i większe wpływy w nowopowstałych państwach bałkańskich Rumunii i Serbii, niż zwycięska Rosja.
Panujący przez drugie półwiecze XIX stulecia, zresztą aż do 1916 r., cesarz Franciszek Józef I Habsburg był bardzo religijny i arcykonserwatywny. Jak sam mawiał, rządził przy pomocy łaski Bożej, Kościoła i wojska. Przy tym był niezwykle pracowity i wiele czasu poświęcał na załatwianie niezliczonych próśb, petycji i skarg, z jakimi zwracali się do cesarza obywatele, organizacje społeczne, uczelnie, instytucje samorządowe itp. Dużą estymą cieszyła się także jego piękna żona Elżbieta, zwana w rodzinie i powszechnie Sissi. Obydwoje często podróżowali po swym wielkim państwie, przy czym przyjmowani byli przez lokalne administracje z entuzjazmem i czołobitnością.
We wrześniu 1898 r., w jednej z podróży po Europie, gdy Sissi zatrzymała się w Genewie, została zabita ostrym pilnikiem przez anarchistę włoskiego. Wcześniej w 1857 r. w Meksyku rozstrzelany został brat cesarza, Maksymilian, mianowany przez Napoleona III Bonaparte cesarzem Meksyku. Zaś w 1889 r. również bardzo tragicznie zginął jedyny syn pary cesarskiej, Rudolf, spodziewany następca tronu. Poróżniony z ojcem, nieszczęsny w życiu osobistym, popełnił samobójstwo, uśmiercając wcześniej strzałem z rewolweru swą kochankę, 17-letnią baronównę Mary Vetsera. Okoliczności śmierci tych dwojga nowożytnych Romea i Julii zostały zafałszowane przez, zaszokowany tragedią, dwór wiedeński i faktycznie nigdy do końca nie zostały wyjaśnione. W tym temacie istnieje wiele różnych, niejednokrotnie bardzo fantastycznych, wersji i legend. 
W 1882 r. Austro-Węgry zawiązały sojusz wojskowy zwany Trójprzymierzem z Niemcami i Włochami. Natomiast w 1907 r. powstało Trójporozumienie między Wielką Brytanią, Francją i Rosją, zwane także Ententą. Oba wielkie sojusze zbroiły się intensywnie i przygotowywały do zbrojnej konfrontacji. Do Trójprzymierza dołączyła jeszcze Turcja, a do Ententy Serbia, Czarnogóra i Albania. Sprzeczności i spory pomiędzy blokami narastały przez lata i dotyczyły: granic państwowych, rozbuchanych nacjonalizmów, niezawisłości, kolonii zamorskich, zmian ustrojowych, rozliczeń historycznych, ambicji panujących. 
W 1914 r. Europa przypominała beczkę z prochem. Potrzebna była tylko iskra, by wysadzić ją w powietrze. Rolę tej iskry spełnił zamach na następcę tronu Austro-Węgier, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga, bratanka cesarza Franciszka Józefa I. Zamach dokonany został w stolicy Bośni, Sarajewie, którą arcyksiążę odwiedził 28 czerwca 1914 r. przy okazji wizytacji manewrów wojskowych w pobliżu granic Serbii. Zamachowcem był nacjonalista serbski, członek terrorystycznej organizacji “Czarna Ręka”, 20-letni Gavrillo Princip. W kierunku otwartego samochodu, w którym jechali arcyksiążę z żoną Zofią i dwie inne osoby, Gawrillo wystrzelił z rewolweru typu browning tylko dwa razy. Obie kule były celne i zabiły obojga małżonków.
Działania dyplomatyczne, jakie nastąpiły po zamachu, noty, depesze, ultimatum, sprawiły, że w dniu 28 lipca Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. Wkrótce wzięły w niej udział prawie cała Europa wraz ze swymi krajami kolonialnymi, później także Stany Zjednoczone A.P. i wiele innych państw świata.

Zjednoczenie Niemiec, II Rzesza.  Po niemieckiej Wiośnie Ludów w Prusach nadal ścierały się dwie tendencje sprawowania władzy: przez monarchę absolutnego, względnie przez parlament w monarchii konstytucyjnej. Król Wilhelm I (1861-88) z dynastii Hohenzollernów reprezentował poglądy absolutystyczne i konserwatywne. Ustanowił więc na premiera rządu Ottona von Bismarcka (1862-90), antyliberała, należącego do reakcyjnego stronnictwa junkrów. Ich obu, to jest króla Wilhelma I i kanclerza Bismarcka uważa się za twórców potęgi Prus w drugiej połowie XIX w. Obaj głosili prymat polityki zagranicznej i dbali usilnie o rozwój i wzmocnienie armii pruskiej. Podczas polskiego powstania styczniowego w zaborze rosyjskim Prusy wsparły Rosję przez zawarcie sojuszu wojskowego.
W 1864 r., w krótkiej wojnie z Królestwem Danii, Prusy i Austria zaanektowały 1/3 jej terytorium, przy czym Prusom przypadło Księstwo Szlezwiku, zaś Austrii Księstwo Holsztynu. Te łupy stały się jednakże powodem dodatkowych sporów między zwycięzcami. Bismarck sprzymierzył się wtedy z nowopowstałymi Włochami, obiecując im austriacką Republikę Wenecji i w 1866 r. wszczął wojnę z Austrią. Wojska pruskie przede wszystkim zajęły Księstwo Holsztynu, po czym przerzucone zostały, z wykorzystaniem transportu kolejowego, na południe przeciwko Królestwu Bawarii, sprzymierzonemu z Austrią. Dopiero po błyskawicznym rozbiciu armii bawarskiej i zajęciu bawarskiej stolicy Norymbergii, “Żelazny Kanclerz” skierował swe wojska przeciw Austrii. W bitwie 3 lipca 1866 r. pod wsią Sadowa obok miasta Hradec Kralowe w północnych Czechach, główne siły austriackie zostały rozgromione i Austria poprosiła o pokój. 
Cała kampania wojenna trwała jedynie siedem tygodni i zatrwożyła Europę. Na mocy praskiego traktatu pokojowego rozwiązany został Związek Niemiecki, którego wszystkie terytoria na północ od Bawarii i Austrii zostały, jako nowy Związek Północnoniemiecki, wchłonięte przez Prusy. Włączone zostało także do niego Wielkie Księstwo Poznańskie, z oczywistym pogwałceniem ustaleń kongresu wiedeńskiego. Królestwo Bawarii. Pozostałe kraje Związku Południowoniemieckiego, to jest Wirtembergia, Badenia i Hesja, zostały podporządkowane Prusom pośrednio po przez Niemie- cki Związek Celny i wzajemne traktaty obronne. Poza wpływami Prus pozostały tylko trzy państwa dawnego Związku Niemieckiego: Austria, Luksemburg i maleńki Lichtenstein. A Włochy zyskały Republikę Wenecką.
Cesarz Francji Napoleon III Bonaparte na te wielkie zmiany, zaistniałe na wschód od granic Francji, zareagował dopiero po próbach objęcia tronu w Królestwie Hiszpanii przez członka dynastii Hohenzollernów. Zaniepokojony groźbą niemieckiego okrążenia, zażądał rezygnacji z tych zamierzeń. Bismarck i Wilhelm I na notę francuską odpowiedzieli w obraźliwy sposób, co stało się bezpośrednim powodem wypowiedzenia przez Francję w 1870 r. wojny Prusom. Na to właśnie żelazny kanclerz liczył. Jednocząc, pod swymi sztandarami, wszystkie państwa niemieckie przerzucił kolejami swe niemal półmilionowe armie, zaprawione w niedawnych bojach, na front zachodni i powtórzył austriacki “Blitzkrieg” we Francji. 
Wojna prusko-francuska trwała tylko kilka miesięcy. Zaczynając ją Napoleon III liczył na pomoc Austro-Węgier i Włoch, jednakże żadnej pomocy Francja się nie doczekała. Po zdobyciu kluczowej twierdzy Metz i rozbiciu głównych sił francuskich pod Sedanem, Prusy zajęły szybko całą północno-wschodnią Francję, oblegając Paryż, który kapitulował w styczniu 1871 r. Wówczas, wykorzystując euforię zwycięstwa, król pruski Wilhelm I ogłosił się dziedzicznym cesarzem Niemiec, co dokonane zostało z wielką paradą 18 marca w Sali Lustrzanej Pałacu Wersalskiego. W zawartym 10 maja pokoju we Frankfurcie Francja musiała odstąpić Niemcom Alzację i Lotaryngię oraz zobowiązała się zapłacić 5 miliardów złotych franków odszkodowania.
Powstało jedno Cesarstwo Niemieckie, obejmujące oba Związki Niemieckie, Północny i Południowy, oraz świeżo zaanektowane kraje Alzacji i Lotaryngii. Nowe państwo nazwane zostało II Rzeszą Niemiecką (Reich), w nawiązaniu do historycznej, średniowiecznej I Rzeszy. Miało 540,8 tys. km2 powierzchni i 24,7 mln ludności, to jest więcej niż Francja. Druga Rzesza była państwem związkowym pod hegemonią Prus. Na jej czele stał Cesarz Niemiecki, będący zarazem królem pruskim. Władza bezpośrednia spoczywała w rękach Kanclerza Rzeszy, równoczesnego premiera pruskiego. Uchwalanie ustaw i budżetu należało do Sejmu Rzeszy (Reichstag), powszechnie wybieranego, i Rady Związku (Bundesrat), skupiającego przedstawicieli rządów państw związkowych.
Począwszy od połowy XIX w. w państwach niemieckich miał miejsce szybki rozwój gospodarczy. Rozwinęły się zwłaszcza przemysły górniczy, hutniczy i metalurgiczny w Zagłębiu Ruhry, na Górnym Śląsku i w Lotaryngii. Te przemysły stanowiły podstawę dla szerokiej militaryzacji kraju i produkcji nowoczesnego uzbrojenia. Przykładem może być zwycięstwo Prus nad Austriakami pod Sadową, do którego w dużej mierze przyczyniło się zastosowanie nowoczesnych karabinów odtylcowych, oraz ostrzeliwanie Paryża, w czasie jego oblężenia, przez superpotężne wielkokalibrowe działa koncernu Kruppa. Triumf Prus-Niemiec w wojnie 1870 r. z Francją był więc triumfem zaplecza gospodarczego i technicznego kraju i ich systemu militarnego, który mobilizował dla potrzeb wojny zasoby ludzkie skuteczniej niż inne kraje Europy.
Wielki wpływ na gospodarczy rozwój II Rzeszy miały też przemysły elektrotechniczny (elektryfikacja), chemiczny (leki, sztuczne barwniki, środki czystości), oraz kolejnictwo i morska flota handlowa. Bardzo szybko rozrastały się miasta. W 1910 r. w Niemczech było 16 wielkich miast, liczących ponad 250 tys. mieszkańców, w tym Berlin, będący stolicą, miał ich dwa miliony.
Do przyśpieszonego rozwoju gospodarczego II Rzeszy przyczyniały się olbrzymie kontrybucje wojenne, płacone przez Austrię i Francję. Sprzyjały mu także wielkie osiągnięcia niemieckiej nauki, techniki i rolnictwa, swobodny obrót ziemią, wolność rzemiosła, reforma oświaty, samorządy. Rosła równocześnie znacznie liczebność klasy robotniczej, z czym związane było powstanie i rozrost różnych organizacji związkowych i ruchów socjalno-politycznych. W coraz większym stopniu pozostawały one pod wpływem socjalistycznych teorii Marksa i Engelsa. Dotyczyło to zwłaszcza powstałej w 1875 r. Socjalistycznej Partii Robotniczej, przekształconej następnie w 1890 r. w Niemiecką  Partię Socjaldemokratyczną. 
W nowopowstałym Reichstagu dominowali liberałowie oraz konserwatywne stronnictwo katolickie Centrum. Oba obozy prezentowały odmienne poglądy na rozwój państwa i zwalczały się wzajemnie. W szczególności Centrum występowało przeciwko wszelkim liberalnym koncepcjom gospodarczo-społecznym, w tym przeciw liberalnej swobodzie działalności gospodarczej i jednolitemu państwu. Mieli w tym potężne wsparcie arcykonserwatywnego papieża Piusa IX, głoszącego nadrzędność władzy duchowej nad świecką. Bismarck, który zjednoczył Rzeszę pod hegemonią protestanckich Prus i pod hasłami protestanckiego liberalizmu, wykorzystał ten spór, przeprowadzając szerokie reformy w Rzeszy, znane ogólnie jako “walka o kulturę” (Kulturkampf). Między innymi przeforsował szereg ustaw: o obowiązkowych ślubach cywilnych; przejęciu pełnego nadzoru nad szkołami przez państwo; likwidacji Zgromadzenia Jezuitów; zastosowania weta władz cywilnych przy nominacji proboszczów i biskupów; możliwości wystąpienia z Kościoła i zwolnienia się od świadczeń na jego rzecz i inne. Po protestach biskupów zastosowano wobec nich ostre represje, skonfiskowano część gazet katolickich, zniesiona została ambasada w Watykanie. Praktycznie Kulturkampf godziła również w Polaków w Rzeszy, jako katolików, i miała wobec nich charakter represji germanizacyjnych. Trwała do końca lat siedemdziesiątych.
Po zdobyciu przez II Rzeszę dominującej pozycji w Środkowej Europie, kanclerz Bismarck zainteresowany był w jak najdłuższym utrzymaniu pokoju w Europie. W tym celu doprowadził w 1873 r. do sojuszu wojskowego Niemiec, Austro-Węgier i Rosji (Sojusz Trzech Cesarzy), nakierowanego na współdziałanie wobec niebezpieczeństw rewolucji, a także będący zabezpieczeniem przeciwko wyłonieniu się sprawy polskiej niepodległości. Poparł też starania Rosji do zniesienia sankcji nałożonych na nią w rejonie Morza Czarnego po wojnie krymskiej. Ale, gdy w kolejnej wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1877/78 Turcja poniosła druzgocącą klęskę, wspólnie z Francją i Anglią przyczynił się do ograniczenia zdobyczy Rosji na Bałkanach. Rosja odstąpiła wówczas od sojuszu z II Rzeszą i Austro-Węgrami, zastępując go jedynie dwustronnym traktatem rosyjsko-niemieckim, gwarantującym wzajemnie neutralność, jeśli Niemcy nie zaatakują Francji, a Rosja Austro-Węgier. Natomiast II Rzesza zawarła w 1882 r. dwustronny sojusz z Austro-Węgrami, jakby gwarantując swą potęgą całość tej wielonarodowej monarchii. Sojusz ten przekształcił się w Trójprzymierze, gdy w 1882 r. dołączyły do niego Włochy, skonfliktowane z Francją z powodu Tunezji. Z kolei w następnym roku do trójprzymierza dołączyła Rumunia, poróżniona z Rosją.
W 1884/85 r. w Berlinie odbyła się konferencja 15 krajów europejskich w sprawie dokończenia kolonizacji Afryki. II Rzesza wzięła w niej czynny udział i w następnych dwu latach ekspedycje wojsk niemieckich podbiły i opanowały terytoria Togo i Kamerunu w Afryce środkowej, Namibii w części południowej kontynentu i Tanganiki na wschodnim wybrzeżu. Te ostatnie kraje przyjęły nazwę Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia i Niemiecka Afryka Wschodnia. W tych samych latach Niemcy zdobyli jako swe kolonie część wielkiej wyspy Nowej Gwinei i kilka sąsiednich archipelagów na Oceanie Spokojnym. Wszystkie te nabytki kolonialne były słabo zaludnione i liczba ich mieszkańców była 6-krotnie mniejsza od ludności II Rzeszy, przy 6-krotnie większej powierzchni.  
Ostatnim cesarzem II Rzeszy był Wilhelm II (1888-1918), wnuk Wilhelma I, po matce także wnuk królowej brytyjskiej, Wiktorii. Za jego panowania uprzemysłowienie Niemiec postępowało w tempie najszybszym wśród państw europejskich. Dotyczyło to zwłaszcza przemysłów ciężkiego, chemicznego i elektrotechnicznego, skupionych w wielkich koncernach Kruppa, Siemensa, IG-Farben. Wybudowany został Kanał Kiloński w poprzek Półwyspu Jutlandzkiego, skracający połączenie Bałtyku z Morzem Północnym o 700 km. W państwie umacniały się struktury władzy junkiersko-ziemiańskie i wojskowe. Ale także rozrastały się organizacje robotniczo-socjalistyczne, które skutecznie, poprzez strajki, walczyły o nowoczesne ustawodawstwo pracy. Między innymi wprowadzone zostały powszechne ubezpieczenia społeczne na wypadek choroby, kalectwa i starości.
Wilhelm II, despota i megaloman w życiu rodzinnym i dworskim, był rzecznikiem nacjonalizmu, m.in. prowadził ostrą akcję germanizacyjną na ziemiach zamieszkałych przez Polaków. Prowadził też nader aktywną politykę zagraniczną. Domagał się dla Niemiec “miejsca pod słońcem”, czyli kolonii i koncesji w Afryce oraz w Chinach, gdzie Niemcy wzięli udział w stłumieniu powstania bokserów, występującego przeciwko europejskiej hegemonii i wyzyskowi. Angażował się też w konfliktach na Bałkanach (1908) i w Maroku (1911), prowadził wyścig zbrojeń przez rozbudowę floty pancerników i powiększenie armii do 780 tys. ludzi (1913). Ta szowinistyczna, imperialistyczna polityka II Rzeszy i jej cesarza Wilhelma II była głównym powodem wybuchu I wojny światowej w 1914 r.

Hiszpania, Portugalia. W 1854 r. w Królestwie Hiszpanii rządy objęło stronnictwo Unii Liberalnej, opowiadające się za wprowadzeniem monarchii konstytucyjnej. Nie zmieniły się natomiast stosunki własnościowe na wsi, gdzie dominowały nadal wielkie feudalne latyfundia, które w 40% znajdowały się w posiadaniu Kościoła katolickiego. To też w 1857-61 miały miejsce liczne powstania chłopskie, w trakcie których chłopi samowolnie parcelowali majątki ziemskie pomiędzy siebie. Ostatecznie w 1868 r. królowa Izabela II została obalona i uciekła do Francji. Nowy król Amadeusz I Sabaudzki, syn króla włoskiego, również nie potrafił opanować chaosu i rewolucyjnej sytuacji w państwie i także sam abdykował. Nastąpił wtedy okres kilkuletniej wojny domowej, wszczętej ponownie przez karlistów.
W 1873 r. proklamowana została Republika Hiszpanii, przyjęto nową konstytucję i rozpoczęto reformy socjalne, lecz już w roku następnym wojsko przywróciło rządy monarchistyczne, obwołując królem Alfonsa XII Burbona (1874-85), syna Izabeli II. Stłumił on powstanie karlistów, oparł się w swych rządach na mieszczanach i wprowadził częściowe reformy ustrojowe. W ich ramach powstały Partia Konserwatywna, grupująca ziemian, Partia Liberalna drobnej szlachty i burżuazji, a w 1879 r. Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza, działająca początkowo nielegalnie. Po śmierci Alfonsa XII w 1885 r., królem został jego syn, urodzony w następnym roku, Alfons XIII (1886-1931). Pełnię władzy przejął on w 1902 r, po osiągnięciu wieku 16 lat, w czasie których rządy regencyjne sprawowała jego matka, królowa Maria Krystyna, z dynastii Habsburgów.
W ostatnich latach XIX w. nastąpił ostateczny rozpad hiszpańskiego imperium kolonialnego. W szczególności, po krótkiej wojnie ze Stanami Zjednoczonym A.P., Hiszpania utraciła w 1898 r. swe kolonie zaoceaniczne, to jest wyspy Kubę, Portoryko i Filipiny. A  resztki kolonii Wyspy Mariańskie i Karolińskie na Pacyfiku sprzedała w 1899 r. Niemcom. Natomiast w 1906 r. wzięła udział wraz z Francją w kolonialnym podziale, dotąd niepodległego, państwa Maroka w Afryce. W 1900 r. Hiszpania liczyła 18,6 mln. mieszkańców. Brak reform społecznych i stagnacja gospodarcza kraju powodowały liczną emigrację ludności do Ameryki.
W drugiej połowie XIX w. Portugalia była monarchią absolutystyczną. Panująca królowa Maria II i jej synowie przeprowadzili szereg udanych udanych reform gospodarczych i politycznych. Nastąpił rozwój górnictwa cyny i wolframu oraz przemysłu, zwłaszcza rolno-spożywczego. Nie zmniejszyło to jednak w większym stopniu zacofania i nędzy ludności wiejskiej i robotników, ani nie umniejszyło dystansu cywilizacyjnego w stosunku do innych państw zachodniej i południowej Europy. To też w 1910 r. nastąpiło w Portugalii, po śmierci króla Carlosa w zamachu bombowym, obalenie monarchii i wprowadzenie wielu świeckich reform republikańskich, m.in. ograniczających wpływy Kościoła katolickiego i zakonów w państwie.

Zjednoczenie Włoch. Od czasu wojen napoleońskich idea risorgimento głoszona była powszechnie przez oświecone elity wszystkich księstw i królestw, których było na Półwyspie Apenińskim kilkanaście. Jego głównym ośrodkiem stało się w pierwszym dwudziestoleciu drugiej połowy XIX stulecia Królestwo Sardynii (Piemontu), zaś głównymi realizatorami premier Piemontu, Camilo Cavour i gen. Giuseppe Garibaldi. Piemoncki program zjednoczeniowy zakładał federację państewek włoskich na wzór Związku Niemieckiego, zaś Garibaldi dążył do utworzenie demokratycznej republiki w drodze rewolucyjnych powstań ludowych. 
Piemont, licząc na pomoc Francji, zawarł z nią sojusz wojskowy i w jego ramach oddał do jej dyspozycji 15-tys. korpus wojskowy w okresie wojny krymskiej. Gdy potem w 1859 r. Austria wypowiedziała wojnę Piemontowi, Francja przyszła jej w rewanżu z pomocą i wypowiedziała wojnę Austrii. Po klęskach pod Magentą i Solferino w Lombardii, wojska austriackie zostały wyparte z północnych Włoch, z wyjątkiem Republiki Wenecji. Napoleon III zawarł wtedy w Zurychu pokój z Austrią, przyłączając prowincję lombardzką do Francji. Po sprzeciwie Piemontu została ona przekazana Włochom za przygraniczne tereny Sabaudii i Nicei, zamieszkałe w większości przez ludność francuską. W drodze plebiscytu do Królestwa Piemontu przyłączyły się wtedy jeszcze kraje środkowej Italii: Parma, Modena, Toskania i Romania (część Państwa Kościelnego).
Równocześnie na południu w Królestwie Obojga Sycylii wybuchło niepodległościowe powstanie miejscowej ludności. Na pomoc powstańcom pospieszył gen. Garibaldi, który w 1854 r. zorganizował w Genui oddział 1000 plebejskich ochotników (“czerwonych koszul”). Na ich czele, pod rewolucyjnymi sztandarami, zajął wyspę Sycylię i następnie w zwycięskim marszu dotarł do Neapolu, oswabadzając w ten sposób całe Królestwo Obojga Sycylii spod panowania Burbonów hiszpańskich. Garibaldi, jako zwolennik ustroju republikańskiego był potencjalnym zagrożeniem dla monarchistycznego Piemontu. Jednakże, w imię jedności Włoch, podporządkował się królowi Piemontu Wiktorowi Emanuelowi II, który dzięki temu został królem Królestwa Włoch, jakie ogłoszone zostało w marcu 1861 r. przez ogólnowłoski parlament w Turynie. W drodze plebiscytu przyłączone zostało do niego również całe południe Półwyspu Apenińskiego.
Kolejna wojna włosko-austriacka miała miejsce w 1866 r. Stawką jej była Republika Wenecka, ciągle jeszcze przynależna do Cesarstwa Austriackiego. Włączona została do Włoch praktycznie bez większych walk, a to dzięki rozbiciu armii austriackich w błyskawicznej siedmiotygodniowej wojnie przez Prusy, z którymi Włochy kilka miesięcy wcześniej zawarły sojusz wojskowy. W pokoju wiedeńskim musiały jednak zrezygnować z południowego Tyrolu i Istrii (Triestu), zamieszkałych w większości przez Włochów. 
Proces scalania wszystkich ziem włoskich w jedno państwo zakończyło przyłączenie Państwa Kościelnego w 1870 r., po jego opuszczeniu przez wojska francuskie w związku z wojną z Prusami. Gen. Garibaldi zorganizował wówczas na czele swej ochotniczej armii trzy marsze na Rzym i zajął go, mimo sprzeciwu papieża Piusa IX, który był przeciwny połączeniu z nowym państwem włoskim. Ostatecznie papieżowi pozostała zwierzchność tylko nad samym Watykanem. Praktycznie żadne mocarstwo przeciwko temu nie zaprotestowało i nie stanęło w obronie świeckiej władzy papiestwa, sprawowanej od wczesnego Średniowiecza. Pius IX jawił się bowiem jako najbardziej dogmatyczny, arcykonserwatywny i antyliberalny papież wszechczasów, m.in. przez swe encykliki o dogmacie Niepokalanego Poczęcia (1854), o supremacji Kościoła nad wszelką władzą świecką (1864) i nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności (1870). Spotkały się one z powszechną krytyką współczesnych, a wierne papieżowi zakony jezuitów zostały wydalone z Niemiec i Francji. Po zjednoczeniu stolicą Królestwa Włoch od 1856 r. była Florencja, zaś od 1871 r. Rzym. Panowali w nim kolejno królowie Wiktor Emanuel I (1861-1878), Humbert I ( (1878-1900), Wiktor Emanul II (1900-1946) i Humbert II (1946).
Po 1871 r. aż do 1914 r. Włochy nie prowadziły już żadnej wojny w Europie. Natomiast w latach po 1882 r. rozpoczęły ekspansję kolonialną na terytorium Afryki. W szczególności, w ciągu kilku lat zagarnęły Erytreę i Somalię we wschodniej Afryce, oraz narzuciły w 1889 r. swój protektorat Cesarstwu Abisynii. Gdy cesarz Menelik II wycofał się z zawartych porozumień, Włosi w 1894 r. wszczęli wojnę, którą przegrali i musieli zrezygnować z kolonizacji Abisynii. Kontynuując jednak swe ambicje kolonialne wdali się w 1911 r. w wojnę z Turcją i podbili, a następnie anektowali, Libię w Afryce północnej. 
W ostatnim 30-leciu XIX w. również we Włoszech rozwinął się wielkoprzemysłowy kapitalizm. Duże ośrodki przemysłowe powstały wtedy w rejonie Mediolanu, Turynu, Genui, Werony i Livorno na północy. W północnych i środkowych Włoszech rozbudowano również znacznie sieci dróg bitych i kolejowych. Natomiast na południe Półwyspu Apenińskiego i na Sycylię rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu jeszcze nie dotarła i utrzymała się tam bez większych zmian gospodarka rolniczo-hodowlana. W 1914  r. Włochy liczyły 35 milionów mieszkańców.
  
Dania, Skandynawia.  W 1849 r. Królestwo Danii stało się królestwem konstytucyjnym. Uchwalona konstytucja wprowadzała dwuizbowy parlament, nadrzędność władzy ustawodawczej nad wykonawczą, niezależność sądownictwa oraz prawa wolności osobistej i publikacji. Nie obejmowała ona jednak księstw Szlezwiku i Holsztynu, zamieszkałych w większości przez ludność niemiecką. W 1854 r. konstytucję tę zmieniono na mniej liberalną i objęto nią również Szlezwik i Holsztyn, co stało się powodem protestów niemieckiej społeczności i Związku Niemieckiego. 
W kolejnych latach spór się zaognił i w 1863 r. doprowadził do wojny, w której Prusy i Austria wystąpiły przeciwko Danii. Dania liczył na pomoc zaprzyjaźnionych mocarstw, lecz nie udzieliły jej ani Anglia, Francja, czy Szwecja, ani też Rosja, zajęta w tym czasie tłumieniem polskiego powstania styczniowego. W 1864 r. walczące strony zawarły we Wiedniu traktat pokojowy, mocą którego Księstwo Holsztynu przejęte zostało przez Austrię, zaś Szlezwik zajęły Prusy. Był to duży cios dla Królestwa Danii, które utraciło wówczas 1/3 swego terytorium i 40 procent ludności. 
Od 1864 r. w Danii, podobnie jak w całej Skandynawii, panował pokój zewnętrzny aż do I wojny światowej w 1914 r. Pracowici Duńczycy wykorzystali go na umocnienie gospodarcze swego państwa i budowę dobrobytu dla całego społeczeństwa. Charakterystyczne dla rozwoju gospodarczego Danii było oparcie go o struktury spółdzielcze, dominujące zwłaszcza w rolnictwie, przemyśle rolno-spożywczym i budownictwie mieszkaniowym.
 Z powodu braku większych bogactw mineralnych (prócz glin i kamieni) w Danii rozwinęły się jedynie pewne określone gałęzie przemysłu, pracujące też w dużej mierze na eksport. Były to: budownictwo okrętowe, przemysł materiałów budowlanych, papierniczy, elektrotechniczny, nawozów sztucznych i browarnictwo. Rozwojowi gospodarczemu sprzyjała gęsta sieć dróg bitych i linii kolejowych, wybudowanych w drugiej połowie XIX w. Równolegle rozwijały się szkolnictwo i oświata, w czym znaczną rolę odgrywały uniwersytety ludowe. W literaturze największą popularność uzyskał Christian Andersen, głównie za baśnie, z których m.in. “Dziewczynka z zapałkami” i “Brzydkie kaczątko” weszły do klasyki literatury światowej.
Od 1814 r. Szwecja i Norwegia połączone były unią personalną w jedno Królestwo Szwecji i Norwegii. Przez całe drugie półwiecze XIX stulecia rządzący Królestwem starali się utrzymać neutralność we wszystkich konfliktach w regionie. Jednakże neutralność podczas wojny krymskiej w latach 1854-56 wyraźnie wymierzona była przeciwko Rosji, gdyż umożliwiała flocie angielskiej wpłynięcie na Bałtyk i prowadzenie tam działań wojennych przeciwko flocie rosyjskiej oraz ostrzeliwanie rosyjskich portów bałtyckich. Królestwo utrzymało też pełną neutralność w czasie powstania styczniowego w 1863 r. w Królestwie Polskim, mimo deklarowania poparcia i sympatii propolskich. Nie wzięło też bezpośredniego udziału w wojnie Prus i Austrii przeciwko Danii w 1863/64 r. W 1866 r. król Karol XV Bernadotte (1859-72), opierając się na partiach ludowej i liberalnej, zreformował parlament, zniósł też ostatnie przywileje szlachty i Kościoła.
Królestwo Szwecji i Norwegii obejmowało cały Półwysep Skandynawski. Był on bardzo słabo zaludniony, a to głównie z uwagi na surowy klimat i góry, dominujące na półwyspie, którego tylko ok. 8 % powierzchni zdatne było pod uprawy rolne. Za to, w odróżnieniu od Danii, kraj bogaty był w kopaliny naturalne, jak rudy żelaza, cynku, ołowiu, miedzi, uranu, także złota i srebra. Wielkim bogactwem półwyspu są również lasy i liczne rzeki o dużych spadkach. To też Szwedzi rozbudowali przemysły: wydobywczy rud metali, hutniczy, drzewny, papierniczy i energetyczny w oparciu o elektrownie wodne. Rozwinięto również na dużą skalę rybołówstwo, zwłaszcza wzdłuż wybrzeży norweskich i hodowlę bydła. W 1900 r. Królestwo posiadało 7,4 mln mieszkańców, przy czym Szwecję zamieszkiwało 2,3 razy więcej ludności niż Norwegię. 
Unia szwedzko-norweska przetrwała do czerwca 1905 r., kiedy została jednostronnie wypowiedziana przez parlament norweski. Groziło to wybuchem wojny domowej, lecz nie doszło do niej na skutek ugodowego stanowiska partii socjaldemokratycznej Szwecji. We wrześniu, po wzajemnych pertraktacjach, likwidację unii zaakceptowały parlamenty obu nowych państw. Po czym Norwegia przyjęła, podobnie jak Szwecja, ustrój królestwa konstytucyjnego, a na jego tronie zasiadł książę Karol, syn króla Danii, przyjmując imię Haakona VII (1905-57).

Rosja, wojna krymska. W 1852 r. między Rosją i Turcją rozpoczął się spór o prawa duchowieństwa prawosławnego, względnie katolickiego do opieki nad miejscami świętymi i niemahometańską ludnością imperium tureckiego. W spór wmieszały się Francja i Wielka Brytania, którym zależało na podsycaniu wrogości między Turcją i Rosją. Ich interwencję poparły Prusy i Austria, które również opowiedziały się za rozszerzeniem swoich stref wpływów w Turcji i za rewindykacją jej dotychczasowych zobowiązań wobec Rosji. 
W lutym 1853 r. Mikołaj I skierował do Turcji ultimatum w sprawie przekazania pod opiekę Rosji wszystkich prawosławnych obywateli w Imperium Osmańskim. Gdy sułtan ultimatum odrzucił, wojska rosyjskie weszły do księstw naddunajskich: Wołoskiego i Mołdawii. Wówczas Turcja wypowiedziała Rosji wojnę i jej wojska zaatakowały rosyjskie terytoria na Kaukazie, skąd zostały szybko odparte, a flota turecka zniszczona w bitwie morskiej pod Synopą w południowej części Morza Czarnego. 
W marcu 1854 r. w obronie Turcji do wojny przystąpiły Anglia i Francja i ich okręty wojenne wpłynęły do Cieśniny Dardanelskiej. Oba mocarstwa, wykorzystując swe panowanie na morzach, dokonały szeregu bombardowań i prób desantu w Finlandii, Zatoce Fińskiej, na wyspach Alandzkich na Bałtyku, w Pietropawłowsku na Kamczatce oraz w Odessie i Kerczu na Morzu Czarnym. Równocześnie Prusy i Austria zawarły porozumienie w obronie Turcji, Austria przeprowadziła mobilizację swych wojsk, koncentrując je na granicy Mołdawii i Wołoszczyzny, które Rosjanie musieli opuścić. Z tego też okresu pochodzi powiedzenie Mikołaja I, że “najgłupszym królem polskim był Jan Sobieski, ponieważ obronił Wiedeń przed Turkami, zaś najgłupszym cesarzem Rosji jest on sam, gdyż pomógł Austrii zdławić powstanie węgierskie.”
We wrześniu 61 tys. sprzymierzonych wojsk brytyjskich, francuskich i tureckich wylądowało na Krymie. Zajęły go bez większych walk, z wyjątkiem miasta-twierdzy Sewastopol, którego oblężenie trwało przez 11 miesięcy. W międzyczasie zmarł car Rosji Mikołaj I, a tron po nim przejął jego syn Aleksander II (1855-81). 
Po zdobyciu przez sprzymierzonych Sewastopola, wojna krymska trwała jeszcze prawie pół roku, ale działania wojenne ograniczyły się już tylko do terenów Zakaukazia i rzadkich ataków floty brytyjskiej na miasta rosyjskie nad Bałtykiem i Morzem Białym. Trwała też angielska blokada cieśnin duńskich, uniemożliwiająca Rosji eksport zboża i innych towarów. Wojna ostatecznie zakończona została w marcu 1856 r. traktatem pokojowym w Paryżu. Zgodnie z nim Rosja musiała odstąpić południową część Besarabii Turcji, która utrzymała też protektorat nad Mołdawią, Wołoszczyzną i Serbią, Morze Czarne ogłoszone zostało jako neutralne, zaś mocarstwa zachodnie przejęły opiekę nad całą ludnością chrześcijańską w imperium tureckim. 
Siódma wojna rosyjsko-turecka, przez poszerzenie jej o wojnę krymską, przy udziale Wielkiej Brytanii i Francji, zakończyła się więc przegraną Rosji. Upokarzający dla Rosji był zwłaszcza zakaz posiadania floty wojennej i budowy twierdz przybrzeżnych na Morzu Czarnym. Wojna wykazała zacofanie techniczne i gospodarcze Rosji, głównie w rozwoju szlaków komunikacyjnych i budowie okrętów wojennych, korupcję i niedowład w zaopatrzeniu wojsk oraz nieudolność dowódców. Np. z braku połączenia kolejowego zaopatrzenie na front krymski dowożone było przez bezdroża Ukrainy wozami zaprzężonymi w woły. O zacofaniu technicznym świadczyło m. in. wyposażenie piechurów rosyjskich w karabiny skałkowe, ładowane przez lufę, podczas gdy Brytyjczycy i Francuzi posługiwali się znacznie sprawniejszymi karabinami odtylcowymi.
To też po wojnie krymskiej Aleksander II zdecydował się na wprowadzenie szerokich reform społecznych i gospodarczych. Najważniejszą z nich była reforma uwłaszczeniowa na wsi, jaka po wieloletnich przygotowaniach weszła w życie, przez wydanie w lutym 1861 r. carskiego manifestu o reformie, wraz z towarzyszącymi mu ustawami. Zgodnie z nimi właściciele ziemscy nie mieli już prawa dysponować chłopami, karać ich, czy przesiedlać. Chłopi zaś mogli nabywać ziemię na własność i otrzymywali nadziały gruntowe za część nominalnej ich wartości i na wieloletnie raty. 
Praktycznie pełna realizacja reformy agrarnej trwała kilkanaście lat, była korzystna dla państwa i właścicieli ziemskich, którzy otrzymali pieniądze. Natomiast chłopi otrzymali ziemię, ale obciążeni zostali, poza opłatami podatkowymi, także długoletnimi, wysoko oprocentowanymi, spłatami wykupowymi. Kręgi rewolucyjno- demokratyczne i liberalne w Rosji krytykowały tę reformę carską za jej połowiczność i przerzucenie kosztów na wieś, a w różnych guberniach dochodziło do wystąpień chłopskich. Spotkały się one z ostrymi represjami, aresztowaniami, sądami i zsyłkami na katorgę. 
W styczniu 1863 r. w Królestwie Polskim wybuchło powstanie niepodległościowe Polaków. Przybrało od początku formę wojny partyzanckiej. Dlatego, mimo skierowania do jego stłumienia ok. 300 tys. wojska, trudno było uporać się z rozproszonymi wypadami powstańców. Zwłaszcza, że oprócz Królestwa, powstanie objęło również część terytorium Litwy i Wołyń. Stłumione zostało pod koniec 1863 r., ale pojedyncze wystąpienia powstańców trwały do jesieni 1864 r. Jeszcze w trakcie insurekcji, w marcu 1864 r. Aleksander II zdecydował się na przeprowadzenie w Królestwie reformy uwłaszczeniowej.
Równocześnie, równolegle z reformą agrarną, w latach sześćdziesiątych XIX w. wprowadzone zostały w Rosji reformy w sądownictwie cywilnym i wojskowym, wojskowości, szkolnictwie wszystkich typów, finansach państwowych. Duże znaczenie miało wprowadzenie or- ganów samorządowych w guberniach i powiatach w postaci tzw. urzędów ziemskich. Miały zajmować się one podniesieniem poziomu technicznego rolnictwa, rozwojem oświaty, opieki społecznej, szpitalnictwa, miejscowego handlu i przemysłu oraz budownictwem lokalnych dróg i mostów.
W swej polityce zagranicznej dyplomacja rosyjska przez 15 lat zabiegała o zniesienie restrykcji w rejonie Morza Czarnego, jakie nakładał paryski traktat po wojnie krymskiej. W tym celu Rosja starała się o poparcie Francji, Austrii i Prus. Lecz Francja obyła się bez pomocy w swej krótkiej wojnie z Austrią o zjednoczenie Włoch w 1860 r., zaś Austrię różniły z Rosją rozbieżne interesy na Bałkanach. Jedynie Prusy wsparły roszczenia Rosji, a to za cenę jej neutralności w wojnie prusko-francuskiej w 1870 r. Doszło wówczas do konferencji mocarstw europejskich w Londynie, na której Rosja odzyskała możliwość posiadania floty wojennej i budowy umocnień na wybrzeżach Morza Czarnego.
W 1872 r. cesarz Aleksander II wziął udział w zjeździe trzech cesarzy - Niemiec, Austrii i Rosji - jaki odbył się w Berlinie w celu utrwalenia współpracy tych trzech monarchii konserwatywnych przeciwko ruchom republikańskim i Francji. Zawarty w następnym roku polityczno-wojskowy sojusz, nawiązujący do tradycji Świętego Przymierza, przetrwał jednakże tylko kilka lat.
Przez całą drugą połowę XIX w. Rosja prowadziła intensywną eksplorację terytoriów w Azji i na Dalekim Wschodzie. W wyniku pertraktacji z Chinami w 1658 r. do Rosji przyłączony został Kraj Nadamurski, położony na północ od rzeki Amur, oraz Kraj Ussuryjski, gdzie Rosjanie założyli kilka nowych miast, w tym Chabarowsk i wielki niezamarzający port Władywostok nad Morzem Japońskim. Od 1853 r. Rosja zaanektowała również północną część wyspy Sachalin, zaś w 1875 r. jego część południową, w zamian za szereg wysp Archipelagu Kurylskiego, przekazanych Japonii. Natomiast w 1867 r. sprzedała Stanom Zjednoczonym Półwysep Alaskę za 7,2 mln dolarów. 
Równocześnie w latach 1868-87 Cesarstwo Rosyjskie dokonało sukcesywnych podbojów Chanatów Chiwy, Buchary, Samarkandy i Taszkentu w Środkowej Azji. Zamieszkane one były przez plemiona Kirgizów, Kazachów, Uzbeków, Tadżyków i inne, częściowo prowadzące koczowniczy tryb życia i funkcjonujące w zacofanych strukturach feudalno-patriarchalnych.
Bezpośrednio po wojnie krymskiej Rosja nie angażowała się w większym stopniu w sprawy bałkańskie, by nie narazić się mocarstwom zachodnim. Jednakże ruchy narodowo-wyzwoleńcze na Półwyspie Bałkańskim narastały nieustannie, wymuszając od Rosji aktywnego ich wspierania. W 1875 r. wybuchły powstania w Bośni i Bułgarii, a rok później Serbia i Czarnogóra wypowiedziały wojnę Turcji. Wojska tureckie bezwzględnie rozprawiły się z powstańcami bułgarskimi i rozbiły siły serbskie, mimo ich wsparcia przez tysiące ochotników z Rosji i całej Europy. Wówczas, po wcześniejszym zapewnieniu neutralności Austrii i Niemiec, do wojny przystąpiła także Rosja. 
Mimo problemów, związanych z niedokończoną reorganizacją swych sił zbrojnych i trudnościami w zaopatrzeniu, oraz twardego oporu tureckiego, w styczniu 1878 r. Rosjanie znów, jak w 1829 r., podeszli w pobliże Stambułu. Znów mogli go zdobyć, czego nie uczynili ze względu na stanowisko mocarstw zachodnich, ciągle opowiadających się za utrzymaniem Imperium Tureckiego, a przeciwko hegemoni Rosji we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Gdy więc w lutym 1878 r. zawarty został traktat pokojowy rosyjsko-turecki w San Stefano pod Stambułem, mocarstwa zachodnie zażądały jego rewizji. Dokonano ją po kilku miesiącach na Kongresie Berlińskim z udziałem Anglii, Francji, Austro-Węgier, Niemiec, Rosji i Turcji. Ograniczono na nim wielkość Bułgarii, która nadal miała być uzależniona od Turcji, zmniejszono też terytorium Serbii i Czarnogóry, jednak przyznając im i Rumunii pełną niepodległość. Rosja odzyskała południową Besarabię, Bośnia dostała się pod administrację Austrii, zaś Turcja utrzymała jeszcze Macedonię i Albanię. 
Zwycięska wojna rosyjsko-turecka nie wpłynęła na osłabienie demokratycznych i socjalistycznych ruchów opozycyjnych w Rosji. Były one wszakże skutecznie i bezwzględnie zwalczane przez tajną policje i żandarmerię. Niektóre z bardziej radykalnych organizacji zmieniły więc swą taktykę działania i w odpowiedzi na terror policyjny zaczęły stosować terror antypaństwowy. Dotyczyło to m.in. organizacji “Narodna Wola”, której komitet wykonawczy podjął decyzję o zabiciu cara. Po kilku nieudanych próbach, z których car wychodził bez szwanku, w dniu 1 marca 1881 r. Aleksander II zginął w zamachu bombowym. Tron po nim przejął syn Aleksander III (1881-94). 
Śmierć Aleksandra II w niczym nie wpłynęła na funkcjonowanie i politykę caratu. Odczuli ją natomiast Żydzi, wobec których rozpoczęły się pogromy, gdyż oskarżano ich o uczestnictwo w spisku na życie cara. Znamienne, że to właśnie Aleksander II w 1860 r. zniósł represyjne prawa wprowadzone wobec ludności żydowskiej w Rosji w 1792 r. przez Katarzynę II. Dotyczyły one przymusowego osiedlania się w wyznaczonych strefach, gdzie żyli w skrajnej nędzy. Od 1860 r. mogli osiedlać się w całej Rosji. A po 1871 r. setki tysięcy Żydów na zawsze opuściło Rosję, emigrując do USA i Europy Zachodniej, głównie do Francji i Austrii.
Reforma uwłaszczeniowa wsi spowodowała wielką podaż robotników najemnych, przemieszczających się do miast, co wpłynęło na przyspieszenie rozwoju kapitalistycznych form gospodarki w Rosji. Dotyczyło to zwłaszcza przedsiębiorstw przemysłowych, budownictwa kolejowego, bankowości i towarzystw akcyjnych. Np. produkcja węgla kamiennego, wynosząca w 1860 r. 300 tys. ton wzrosła w 1900 r. do 16 mln. ton, a surówki żelaza odpowiednio z 330 tys. do 3 mln. ton. Podobne wskaźniki wzrostu występowały w produkcji stali, miedzi, przemysłu maszynowego, cukru buraczanego. Szczególnie szybko rozwijało się budownictwo kolejowe. Gdy w 1860 r. w Rosji było tylko 3 tys. km szlaków kolejowych, to na początku XX w. już 54 tys. km, w tym połączenie transsyberyjskie Petersburga z Władywostokiem na Dalekim Wschodzie. W 1900 r. Rosja liczyła ok. 128 mln ludności, Petersburg 1,5, Moskwa 1,1, Warszawa prawie 700 tys. mieszkańców.
W ostatniej dekadzie XIX w. nastąpiło znaczne pogorszenie się stosunków, zwłaszcza gospodarczych, między Niemcami i Rosją, która przybliżyła się wtedy do Francji, zawierając z nią konwencję wojskową o wzajemnej pomocy na wypadek agresji Niemiec na Francję, lub Austrii na Rosję. Car Aleksander III umarł w 1894 r. Następcą został jego syn Mikołaj II (1894-1917), który kontynuował po ojcu politykę samowładnego absolutyzmu.
W 1896 r. Chiny zadłużone wobec Rosji, po przegranej wojnie z Japonią, zgodziły się na budowę kolei wschodniochińskiej przez Mandżurię na Półwysep Liaotuński i jego dzierżawę na 25 lat, wraz z portami Dalnyj i Port Artur. W ten sposób Rosja wzięła udział, wraz z zachodnimi mocarstwami morskimi Wielką Brytanią, Francją i Niemcami, w akcji zajmowania przez nich różnych enklaw portowych na wybrzeżu Chin na swe bazy handlowe i wojenne. Wzięła też udział w walkach przeciwko chińskiemu powstaniu Bokserów, okupując terytorium Mandżurii. 
Stało się to powodem zatargów, a następnie wojny japońsko-rosyjskiej, rozpoczętej w lutym 1904 r. napaścią Japończyków, bez uprzedzenia, na flotę rosyjską, bazującą w Port Arturze. Po kilku bitwach na otwartym morzu, ostrzale okrętów w porcie i kolizjach, cała rosyjska flota dalekowschodnia została w 1904 r. zniszczona. Walki prowadzone na lądzie w Mandżurii były także bardzo krwawe, zakończyły się kapitulacją Rosjan w oblężonym Port Arturze w styczniu 1905 r. Najtragiczniejszy dla Rosji był pogrom (27 maja) w Cieśninie Czuszimskiej wojennej floty bałtyckiej, jaka po 9-miesięcznym rejsie przez trzy oceany, przypłynęła w maju na Morze Japońskie, już po kapitulacji wojsk rosyjskich w Mandżurii. Wojnę zakończył traktat pokojowy w sierpniu, zawarty przy mediacji Stanów Zjednoczonych. Zgodnie z nim Rosja oddała Południowy Sachalin i kolej mandżurską Japonii, która przejęła również dzierżawę Półwyspu Liaotuńskiego z Port Arturem.
Wojna z Japonią była w Rosji od początku bardzo niepopularna, a ponoszone klęski spowodowały wielki wzrost nastrojów antycarskich. Opozycyjne grupy robotnicze, socjalistyczne i rewolucyjne szybko wzrastały i nabierały rozmachu strajki i różne akcje protestacyjne, formułujące postulaty społeczno-polityczne pod adresem władzy carskiej. M.in. 22 stycznia 1905 r. zorganizowany został w Petersburgu pochód robotników, zamierzających pomaszerować pod Pałac Zimowy z petycjami do cara. Pokojowy pochód, liczący ok. 30 tys. ludzi, z ikonami, portretami cara i chorągwiami, został jednak ostrzelany przez wojsko, przy czym zginęło ok. tysiąca ludzi, a kilka tysięcy zostało rannych. Ta “krwawa niedziela” zniszczyła mityczną wiarę dużej części ludności robotniczej i chłopskiej do cara i stała się zapłonem wielkich strajków drukarzy, kolejarzy, nauczycieli, urzędników, aktorów, ekspedientów sklepowych w całej Rosji. Doszło też do buntu załogi pancernika “Potiomkin” i wielu innych okrętów, oraz zbrojnych wystąpień rewolucyjnych w ośrodkach przemysłowych Moskwy, Uralu, na Łotwie i w Królestwie Polskim.
Napór rewolucji 1905 r. nie załamał caratu, ale Mikołaj II zmuszony został do wprowadzenia zmian w swym jedynowładztwie. Inspirowany przez premiera rządu Wittego podpisał dekret, uznający wolność słowa, prasy i zapowiadający reformy socjalne. W kwietniu 1906 r. utworzony został, w drodze wyborów pośrednich, pierwszy rosyjski parlament, I Duma Państwowa. Okazał się jednak dla cara zbyt opozycyjny, został więc przez niego rozwiązany i rozpisano nowe wybory do nowej Dumy. Wywołało to serię buntów w wojsku i strajków robotniczych, stłumionych przez władze. Również II Dumę car rozwiązał i dopiero III Duma, wybrana w październiku 1907 r., w oparciu o nowe reakcyjne prawo wyborcze, przetrwała całą swą 5-letnią kadencję, niemal całkowicie podporządkowując się woli cara i polityce nowego premiera Piotra Stołypina. 
Równocześnie opadła fala wystąpień rewolucyjnych w miastach., m.in. na skutek bezlitosnych represji Stołypina wobec rewolucjonistów i terrorystów. To też dokonano na niego kilka zamachów i w 1910 r. został zastrzelony w teatrze przez terrorystę na oczach cara. Rewolucja 1905 r. w Rosji zakończyła się więc niepowodzeniem, lecz wywarła wielki wpływ na rosyjski i międzynarodowy ruch robotniczy i stanowiła zapowiedź późniejszych rewolucji i walk narodowowyzwoleńczych po I wojnie światowej w całej Europie.
W okresie od końca XIX w. do I wojny światowej gospodarka Rosji charakteryzowała się szybkim rozwojem w wielu dziedzinach wytwórczości. Następowała monopolizacja przemysłu, będącego w dużej mierze w rękach zachodnich koncernów i rozwój kapitalizmu finansowego. Po pierwszych kilku latach XX w. kryzysu ekonomicznego do 1913 r. produkcja przemysłowa uległa podwojeniu, a liczba zatrudnionych w przemyśle wzrosła do 3 mln.  Rozrastały się też szybko miasta. Intensywnie rozwijała się kolonizacja Syberii. W rolnictwie Stołypin wprowadził własność prywatną ziemi, którą chłopi mogli nabywać (zamiast dzierżawić) za niskooprocentowane kredyty, udzielane przez specjalnie w tym celu powołaną sieć banków. Tym nie mniej sytuacji w rolnictwie rosyjskim była niezmiennie zła. Ludność wiejska stanowiła 3/4 ogółu ludności imperium, choć trwała jej ciągła migracja do miast. O pomyślnym zaopatrzeniu w żywność decydowały dobre urodzaje. Gdy były złe, zwykle z powodu nieprzewidywalnych warunków pogodowych, dochodziło niejednokrotnie do głodu w niektórych regionach kraju.
W ostatnich kilku latach przed I wojną światową ujawnił się w Rosji nawrót fermentu rewolucyjnego, zwłaszcza wśród robotników wielkoprzemysłowych i chłopstwa. Iskrą zapalną tych tendencji rewolucyjnych była tzw. "masakra nad Leną". Miał tam miejsce strajk ośmiu tysięcy robotników w kopalniach złota, żądających wzrostu płac oraz poprawy nieludzkich warunków i 8-godz. dnia pracy. Strajk zakończył się zaaresztowaniem przywódców strajku i ostrzelaniem przez wojsko protestującego tłumu robotników, wśród których było 500 ofiar zabitych i rannych. Gdy w 1912 r. strajkowało w Rosji ogółem ok. miliona osób, to w 1913 - 1270 tys., a w pierwszych siedmiu miesiącach 1914 r. - 1300 tys. 
Ostatnie 2-3 dekady lat przed wybuchem I wojny światowej były w Rosji bardzo korzystne w zakresie rozwoju oświaty, nauki, kultury i sztuki. Przybyło kilka wyższych uczelni (Tomsk, Saratow, Perm, Rostów), Towarzystw Naukowych, a po 1905 r. społecznych Uniwersytetów Ludowych. Rozwinęło się znacznie szkolnictwo średnie, a zwłaszcza podstawowe. To ostatnie w dużej mierze dzięki działalności ziemstw, to jest samorządów lokalnych, było też wiele szkół cerkiewno-parafialnych. Rozwijała się szybko nauka w wielu dziedzinach: matematyki (Aleksander Korkin), chemii (Dymitr Mendelejew), łączności radiowej (Aleksander Popow), konstrukcji rakietowych (Konstanty Ciołkowski), fizjologii (Iwan Pawłow). Szczególne osiągnięcia uzyskano w badaniach Syberii, Dalekiego Wschodu i Arktyki. W wieli ekspedycjach badawczych brali udział Polacy, m.in. Benedykt Dybowski (fauna Bajkału), Jan Czerski (Góry Czerskiego), Aleksander Czekanowski (Góry Czekanowskiego). Spore osiągnięcia notowała architektura, malarstwo, rzeźba, muzyka, teatr, balet i literatura piękna (Lew Tołstoj, Antoni Czechow, Maksym Gorki, Iwan Bunin).  
W 1907 r. zakończona została wieloletnia rywalizacja Rosji z Wielką Brytanią o panowanie w Persji przez zawarcie dwustronnego porozumienia, ustalającego strefy wpływów w tym państwie. Równocześnie dyplomacja rosyjska włączyła się intensywnie w konflikty bałkańskie, wspierając panslawistyczne dążenia Serbii, ale nie angażując się bezpośrednio w wojny bałkańskie 1912/13. Skończyły się one wprawdzie ostateczną porażką Turcji, lecz Rosja równocześnie utraciła swe wpływy w nowych państwach bałkańskich na rzecz Austro-Węgier (Bośnia, Rumunia, Bułgaria), Wielkiej Brytanii (Grecja) i Włoch ( Albania). 
Konflikty na Bałkanach stały się powodem wybuchu w 1914 r. I wojny światowej. Jej podstawą były sprzeczności interesów i podział państw europejskich na bloki militarne. Głównymi z nich były: Trójprzymierze Niemiec, Austro-Węgier i Włoch oraz Trójporozumienie (Ententa) W. Brytanii, Francji i Rosji. Dla Rosji wojna zaczęła się 1 sierpnia, gdy Rzesza Niemiecka wypowiedziała jej wojnę. Niemcy rozpoczęli swą rosyjską ofensywę 4 sierpnia od zbombardowania i spalenia przygranicznego Kalisza w Kongresówce. 

Ziemie polskie pod zaborami. Po zawirowaniach Wiosny Ludów na ziemiach polskich wszystkich trzech zaborów panował spokój. Wszędzie postępował rozwój gospodarczy, a to za przyczyną pierwszej rewolucji przemysłowej, która powoli wkraczała na terytoria polskie z Zachodu. Największe uprzemysłowienie dokonało się na Górnym Śląsku w zaborze pruskim. Rozbudowały się tam głównie hutnictwo żelaza i cynku oraz górnictwo węgla kamiennego, którego wydobycie z 37 tys. ton w 1800 r. wzrosło do 4,6 mln ton w 1864 r. Na wielką skalę rozwinęły się manufaktury włókiennicze i tekstylne w Łodzi i Pabianicach w Królestwie Polskim. We wszystkich zaborach powstał też znaczący przemysł przetwórstwa rolnego, spożywczy i drzewny. W Poznaniu duże zakłady metalurgiczne założył Hipolit Cegielski, a w Krakowie Ludwik Zieleniewski. W 1853 r. we Lwowie aptekarz Ignacy Łukasiewicz dokonał jednego z największych wynalazków stulecia, konstruując lampę naftową. Konsekwencją tego było rozpoczęcie eksploatacji złóż ropy naftowej w rejonie Jasła. 
Powstawaniu przemysłu towarzyszył rozwój komunikacji przez wprowadzenie kolei żelaznych. Jedną z pierwszych linii kolejowych na ziemiach polskich był szlak łączący Warszawę z Krakowem i Wiedniem, wybudowany w latach 1840-48. We wszystkich trzech zaborach trwała koniunktura w handlu, upowszechniała się oświata, rozwijało czytelnictwo i piśmiennictwo.
Znaczny postęp nastąpił również w rolnictwie, zwłaszcza w zaborze pruskim, gdzie po 1808 r. wprowadzono etapami uwłaszczenie gospodarstw chłopskich na zasadzie pełnego odszkodowania dla właścicieli ziemskich. Liczne drobne gospodarstwa chłopskie zostały zlikwidowane. Inne, powiększone obszarowo, wraz z dużymi, mocnymi kapitałowo, folwarkami, zdolne były do zastosowania nowoczesnej techniki. Zapoczątkowano melioracje gruntów, stosowanie nawozów sztucznych i mechanizację prac rolnych (siewniki, młockarnie, sieczkarnie, młyny do zbóż). 
Gorzej przedstawiała się sytuacja w rolnictwie zaboru carskiego, gdzie dłużej utrzymywały się feudalno-pańszczyźniane struktury, oraz w Galicji, na skutek wielkiego rozdrobnienia tamtejszych gospodarstw rolnych. Wszędzie jednak umocniły się folwarczne majątki obszarnicze, korzystające z pracy najemnej, świadczonej głównie przez bezrolną ludność wiejską. Wzrosła znacznie powierzchnia gruntów ornych, przeznaczanych pod uprawy buraków cukrowych i roślin pastewnych, w związku z dużym rozwojem hodowli zwierzęcej. Tym nie mniej w połowie wieku na skutek klęsk żywiołowych i kilkuletnich nieurodzajów w Galicji, oraz na Śląsku Górnym i Cieszyńskim zapanowały głód i epidemia, w wyniku których zmarło na Podkarpaciu 200 tys, na Śląsku 60 tys. ludzi.
Po klęsce “sprawy polskiej” w okresie Wiosny Ludów we wszystkich trzech zaborach miały miejsce represje w stosunku do polskich organizacji niepodległościowych. Wywoływało to wszak często skutek odwrotny od zamierzonego, przyczyniając się do wzrostu poczucia jedności i świadomości narodowej. W tej mierze du ze znaczenie miało spopularyzowanie dzieł współczesnych trzech romantycznych wieszczów narodowych: Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego oraz utworów muzycznych Fryderyka Chopina, a także licznych książek o tematyce historycznej Józefa Ignacego Kraszewskiego, twórcy polskiej powieści masowej. W zaborze rosyjskim działał kompozytor Stanisław Moniuszko, autor licznych pieśni opartych na motywach ludowych (mazurki, kujawiaki) i oper (Halka, Flis, Verbum). Pisarz Oskar Kolberg opracował wielotomowe dzieło o historii, obyczajach i folklorze większości regionów polskich. Wszystko to potęgowało świadomość narodową Polaków, którzy nie przestali też marzyć o odzyskaniu niepodległości narodowej, upatrując jej realizację w przewidywanych konfliktach zbrojnych między państwami zaborczymi i pomocy zewnętrznej, przede wszystkim z Francji
Pewne nadzieje stworzyło też wstąpienie na tron rosyjski Aleksandra II, zwłaszcza gdy przeprowadził częściową liberalizację stosunków politycznych, jakby odtwarzając Królestwo Polskie. Nastąpiła mianowicie amnestia dla więźniów politycznych, złagodzono cenzurę prasową, utworzone zostało ziemskie Towarzystwo Rolnicze, któremu przewodniczył hrabia Andrzej Zamoyski. Było ono zapowiedzią reform agrarnych, jakie Aleksander II przygotowywał, starając się o przychylność polskiej szlachty i ziemiaństwa.
W kwestii sposobów wprowadzenia uwłaszczenia na wsi istniały jednak zasadnicze różnice wśród polskiej społeczności. Ziemianie chcieli jak największych odszkodowań, bogate kręgi mieszczaństwa i burżuazja widziały w nim szansę na umocnienie rynku wewnętrznego. Natomiast polskie organizacje na emigracji, a także liczne radykalne grupy, zwłaszcza młodej inteligencji i studentów wiązały uwłaszczenie dodatkowo z postulatami niepodległości narodowej i demokratyzacji władzy. W tym też duchu prowadzona była szeroka akcja propagandowa po przez tajne pisma, ulotki, odezwy i manifestacje publiczne.
Władze carskie próbowały się przeciwstawić tym niepodległościowym nastrojom i zdecydowały się na częściowe ustępstwa wobec narodowych żądań polskich. Powołana została Radę Stanu przy namiestniku, którym był, przychylny Polakom, książę Michał Gorczakow, i przywrócono Komisję Wyznań i Oświecenia Publicznego, na której czele stanął margrabia Aleksander Wielopolski. Z jego inicjatywy i staraniem w krótkim czasie zreformowano szkolnictwo, przywracając jego polonizację, utworzono Szkołę Główną (uniwersytet) w Warszawie, a także zreorganizowano i spolonizowano administrację, wprowadzono wybory do samorządów lokalnych i in. Wszystkie te działania opozycja traktowała jednakże tylko jako wyraz słabości caratu. Manifestacje nie ustawały, a krwawe starcie, do jakiego doszło pomiędzy manifestantami a wojskiem w dniu 8 kwietnia 1861 r. w Warszawie (ok. 100 ofiar śmiertelnych), przekreśliło szansę na współpracę ludności polskiej z rządem Wielopolskiego.
W Królestwie rozszerzył się wówczas szeroko ruch biernego oporu, polegający głównie na gromadzeniu się wiernych w kościołach, gdzie śpiewano pieśni patriotyczne i prowadzono agitację antycarską. Natomiast radykalne ugrupowania, głównie lewica patriotyczna, zwana “Czerwonymi”, opowiedziała się za podjęciem otwartej walki i przystąpiła do przygotowywania powstania. W końcu 1862 r. konspiracja “Czerwonych” obejmowała ok. 20 tys. członków i planowała przeprowadzenie insurekcji wiosną 1863 r. Spiskiem kierował Komitet Centralny Narodowy, któremu przewodniczyli kpt. Jarosław Dąbrowski, aresztowany w sierpniu 1862, w wyniku denuncjacji, i osadzony w Cytadeli, oraz oficer Zygmunt Padlewski i student kijowski Stefan Bobrowski. Współdziałali oni z grupą zrewolucjonizowanych oficerów rosyjskich i z pisarzem Aleksandrem Hercenem, redagującym opozycyjne pismo “Kołokoł’.
Odrębnie rozwijała się niepodległościowa konspiracja, grupująca ziemiaństwo, arystokrację i bogate warstwy mieszczaństwa, zwana obozem “Białych”. Korzystając ze struktur Towarzystwa Rolniczego utworzyli oni sieć swych placówek w całym Królestwie, a także na Litwie i Ukrainie, którymi kierowała Dyrekcja. Ich program różnił się od programu “Czerwonych” tylko tym, że postulowali uwłaszczenie chłopów za wysokim odszkodowaniem i odsunięciem powstania na dalsze lata. Wielopolski widział szansę na dogadanie się z “Białymi” i zrealizował część ich żądań. Wprowadził więc między innymi nową ustawę szkolną, przymusowe oczynszowanie chłopów i równe prawa dla ludności żydowskiej. Do ugody żadnej jednak nie doszło. 
Wówczas margrabia Wielopolski, jako premier Rządu Cywilnego, chcąc odciąć młodzież od działań konspiracyjnych, zarządził w połowie stycznia 1863 r. niespodziewany pobór do wojska rosyjskiego, według z góry przygotowanych list imiennych 12 tys. osób, w większości podejrzanych o przynależność do organizacji patriotycznych. Zamierzona “branka” została jednak zbojkotowana, a 22 stycznia wybuchło zbrojne powstanie. Wywołane zostało przez Centralny Komitet Narodowy, który wyłonił Tymczasowy Rząd Narodowy, pod kierownictwem Stefana Bobrowskiego. Planowane na wiosnę powstanie zostało więc znacznie przyspieszone i nie było należycie przygotowane. Powstańcom brakowało broni i amunicji, również kierownictwo powstania miało charakter improwizowany. 
W pierwszych dwóch miesiącach powstaniem kierował sam Bobrowski, przebywając konspiracyjnie w Warszawie. Opracował i rozesłał na prowincję wojskowy regulamin, zorganizował powstańczą służbę medyczną, gromadził broń, odzież, żywność i pieniądze dla walczących oddziałów. Ale przede wszystkim ogłosił dekret rządowy o uwłaszczeniu chłopów na posiadanych gruntach, likwidujący spłaty czynszowe. 
Również dekretem rządowym ustanowione zostało stanowisko Dyktatora Powstania. Pierwszym został gen. Ludwik Mierosławski, świeżo przybyły z emigracji paryskiej. Był nim tylko pięć dni (15-21 lutego), w czasie których oddziały powstańcze, którymi dowodził, poniosły kilka klęsk, a on sam ociekł do Prus Wschodnich. Kolejnym dyktatorem obwołał się 11 marca gen. Marian Langiewicz, dowodzący 3-tysięcznym korpusem powstańczym, wsławionym zwycięstwami pod Staszowem, Małogoszczą i Skałą. Wywodził się on z obozu “Białych” i 19 marca opuścił swój oddział, przedostając się do Krakowa w austriackiej Galicji Zachodniej. W ogóle w okresie marca do powstania styczniowego przyłączyli się także “Biali”, przejmując w krótkim czasie kierownictwo powstania. Stało się tak po śmierci przywódców “Czerwonych": Stefana Bobrowskiego, w sprowokowanym pojedynku i Zygmunta Padlewskiego, rozstrzelanego przez Rosjan. Ostatnim dyktatorem powstania był od października gen. Romuald Traugutt. 
Powstańcy w chwili wybuch powstania uzbrojeni byli głownie w strzelby myśliwskie, kosy, siekiery i topory. W końcu stycznia 1863 r. ich oddziały liczyły ok. 11 tys. ludzi, zaś mieli przeciw sobie 130-140 tys. żołnierzy rosyjskich w twierdzach i garnizonach, rozlokowanych w większych miastach. Powstanie objęło całe Królestwo, część Litwy oraz Wołyń i miało charakter wojny partyzanckiej. Po początkowych sukcesach organizacyjnych, także wojskowych, wynikających z zaskoczenia, powstańcy zaczęli ulegać przeważającym siłom rosyjskim. By temu przeciwdziałać Traugutt zdecydował się na stworzenie regularnej armii i prowadzenie regularnej wojny. Przeprowadził reorganizację sił powstańczych, wprowadził dyscyplinę, mobilizację powszechną i pobór rekruta. W styczniu 1864 r. oddziały powstańcze liczyły ok. 60 tys. ludzi. Lecz nie było już zapału i sił w narodzie. Traugutt starał się również wciągnąć do walk ludność chłopską, głosząc hasło “działania z ludem i przez lud”. Faktycznie udział chłopów w oddziałach partyzanckich wtedy wzrósł. Lecz szybko je oni opuścili, po ogłoszeniu 2 marca 1864 r. dekretu carskiego o uwłaszczeniu i przyznaniu chłopom na własność użytkowaną przez nich ziemię, na podobnych warunkach, jakie wprowadził rząd “Czerwonych”. 
W czasie powstania styczniowego stoczonych zostało ok. 1200 potyczek, ale ani jednej większej bitwy. Nie nadeszła też żadna pomoc z zagranicy, na jaką “Biali” liczyli. Wyraziła się ona jedynie w ogólnych protestach Anglii, Austrii i Francji. Powstanie trwało z większą intensywnością do 11 kwietnia 1864r., gdy nastąpiło aresztowanie Romualda Traugutta. Jednak rozproszone oddziały partyzanckie walczyły jeszcze do jesieni. Przez powstańcze szeregi przewinęło się ok. 300 tys. ludzi, zginęło ok. 30 tys uczestników.
W kwietniu 1864 r. Romuald Traugutt został aresztowany przez policję carską, a wkrótce potem również prawie całe kierownictwo powstania. Po procesach, pięciu czołowych przywódców, w tym Traugutt, zostało powieszonych na stokach Cytadeli Warszawskiej. W stosunku do uczestników powstania styczniowego władze carskie zastosowały bardzo surowe represje. Rozstrzelanych lub powieszonych zostało prawie 700 ludzi, ok. 40 tys. skazano na kary ciężkich robót lub zesłano na Sybir, w latach 1864/65 skonfiskowanych zostało 1660 majątków ziemskich.
Resztki autonomii Królestwa zostały zniesione, a władzę w kraju przejął gubernator rosyjski gen. Friedrich (Fiodor) von Berg, zaś wielkorządcą Litwy został gen. Michaił Murawiow, obdarzony potem za swoją bezwzględność wobec powstańców, przydomkiem “Wieszatiela". Od 1874 r. władzę w kraju sprawował tzw. Komitet Urzędujący do spraw Królestwa Polskiego, podległy wojskowemu gubernatorowi. Zaostrzono cenzurę prewencyjną nie tylko nad prasą i wydawnictwami, ale też nad bibliotekami, księgarniami, czytelniami. Nastąpiła rusyfikacja administracji, sądownictwa i szkolnictwa. Po 1885 r. we wszystkich szkołach językiem wykładowym był język rosyjski, z wyjątkiem nauki języka polskiego i religii. Zaś nazwę Królestwa Polskiego zmieniono na Kraj Przywiślański. 
Podobnie nasilił się proces germanizacji w Prusach, a następnie w Cesarstwie Niemieckim pod rządami kanclerza Bismarcka. Wielkie Księstwo Poznańskie, utworzone w ramach Traktatu Wiedeńskiego w 1815 r., zostało formalnie zlikwidowane i włączone jako integralna część do Prus i Związku Niemieckiego. W 1886 r. w Poznaniu utworzono Komisję Kolonizacyjną, która miała za zadanie wykupywać ziemię dla osadników niemieckich. Lecz ludność polska, po stworzeniu sieci własnych spółdzielczych banków tzw. Kas Stefczyka, tę walkę o ziemie wygrywała, również wykupując ziemię od Niemców, którzy wyjeżdżali na zachód Cesarstwa. 
Tylko Cesarstwo Austriackie, od 1867 r. dualistyczna Monarchia Austro-Węgierska, przeżywało długotrwały kryzys władzy i w jej zaborze zmalała z konieczności presja na mniejszości narodowe.   
Po upadku Komuny Paryskiej fala rewolucji społecznych i narodowościowych opadła w całej Europie i zmalała też szansa na bliski konflikt pomiędzy zaborcami ziem polskich, o co w kościołach modlili się Polacy. To też społeczeństwo polskie jakby pogodziło się z utratą niepodległości narodowej, angażując się przede wszystkim w rozwój gospodarczy i kulturalny kraju. Naczelnymi hasłami tej nowej pozytywistycznej epoki stały się: praca, postęp techniczny, nauka, upowszechnienie kultury, kult bogactwa i dobrobytu materialnego. 
Dokonał się wielki rozwój nauki polskiej, zwłaszcza w dziedzinie fizyki: Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski dokonali skroplenia tlenu i azotu, Maria Curie-Skłodkowska z mężem Piotrem odkryli pierwiastek promieniotwórczy rad, Gabriel Narutowicz uzyskał kwas azotowy z powietrza. Głównymi przedstawicielami pozytywizmu w publicystyce i literaturze stali się Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Stefan Żeromski, a czołowym ideologiem Aleksander Świętochowski.
Równocześnie z rozwojem industrializacji kapitalistycznej, dalszemu przeobrażeniu uległy struktury społeczne ludności. Znacznie wzrosła ludność miejska, stanowiąc np. w Królestwie Kongresowym w 1900 r. już 1/3 ogółu mieszkańców, przy czym najszybciej rozrastał się proletariat wielkofabryczny, wywodzący się głównie z ludności chłopskiej, migrującej do rozrastających się miast. Mieszczaństwo zyskało znacznie na znaczeniu i ugruntowała się warstwa inteligencji, jako elita społeczna, która przejęła z rąk szlachty “rząd dusz” nad narodem polskim. Zmieniały się również formy kapitalizmu, który z liberalnego i wolnokonkurencyjnego przerodził się w kapitalizm monopolistyczny, oligarchiczny i międzynarodowy. W konsekwencji do pierwszej wojny światowej prawie cały wielki przemysł na ziemiach wszystkich trzech zaborów został opanowany przez koncerny i spółki kapitału zagranicznego, głównie niemieckiego, francuskiego, belgijskiego i amerykańskiego (Żydów amerykańskich). 
Zagraniczni właściciele zainteresowani byli osiągnięciem jak największych zysków, jakie transferowali do swych krajów. Nie interesowali się natomiast zbytnio warunkami socjalnymi i pracy robotników, zatrudnionych w ich polskich przedsiębiorstwach. To też proletariat wielkofabryczny, zwłaszcza w b. Królestwie Polskim był bardzo podatny na socjalistyczną ideologię walki o robotnicze prawa. W 1882 r. w Warszawie powstała pierwsza większa polska partia robotnicza “Proletariat”, kierowana przez Ludwika Waryńskiego, Feliksa Kona i Aleksandra Dębskiego. Rozbita w 1886 r. przez policję carską, odrodziła się po dwu latach jako Proletariat II, pod kierownictwem Marcina Kasprzaka, działacza rewolucyjnego na emigracji w Rzeszy i Szwajcarii.
W ostatnich kilkunastu latach XIX stulecia powstały także: Związek Robotników Polskich, założony przez Juliana Marchlewskiego, nacjonalistyczna Liga Narodowa, zorganizowana przez Romana Dmowskiego, Polska Partia Socjalistyczna, kierowana przez Stanisława Wojciechowskiego, posła do Rady Państwa Ignacego Daszyńskiego i Józefa Piłsudskiego. Ponadto w 1893 r. w zaborze rosyjskim powstała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy z programem walki klasowej o charakterze międzynarodowym, kierowana przez Różę Luksemburg, Juliana Marchlewskiego i Adolfa Warskiego, a po ich aresztowaniu przez Feliksa Dzierzyńskiego. Zaś w 1897 r. na bazie Ligi Narodowej wyłonione zostało Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, dążące do uzyskania przez Królestwo autonomii. W zaborze pruskim Liga Narodowa działała od 1901 r., a jej przedstawiciel Wojciech Korfanty został wybrany posłem z okręgu katowicko-raciborskiego do parlamentu pruskiego w Berlinie. W 1909 r. w Wielkopolsce Liga utworzyła Polskie Towarzystwo Demokratyczne, zdobywając dominujące wpływy polityczne wśród społeczności polskiej całego zaboru pruskiego.
Celem poszerzenia swych wpływów poszczególne partie tworzyły podległe sobie organizacje związków zawodowych. Takie partyjne związki zawodowe powstały przy SDKPiL, także przy PPS, po jej rozłamie  w 1907 r. związane z PPS-Lewicą. Również Liga Narodowa po 1906 r. powołała w zaborze pruskim szereg tzw. “polskich” związków zawodowych, oraz ekspozyturę Narodowy Związek Robotników, który nimi kierował bezpośrednio. Ożywioną działalność przejawiał Ogólny Żydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Polsce i Rosji. Większość okrzepłych związków zawodowych (centrale) wydawały swoje czasopisma prasowe.
Poszczególne organizacje prowadziły działalność propagandową, głównie przez organizowanie potajemnych zebrań, wieców, manifestacji oraz kolportaż ulotek i prasy. Między innymi PPS wydawała czasopismo “Robotnik”, którego wieloletnim redaktorem naczelnym był Józef Piłsudski. Był to syn majętnego szlachcica ze Żmudzi, któremu za udział w powstaniu styczniowym władze carskie skonfiskowały prawie wszystkie posiadane majątki. Zubożała rodzina zamieszkała w Wilnie, gdzie brat Józefa, Bronisław, zaangażował się w przygotowywanie zamachu na cara Aleksandra III. Obaj bracia zostali wtedy skazani na zesłanie, przy czym Józef na pięć lat na Syberii. Po powrocie poświęcił się konspiracji politycznej. W 1892r. założył z kilkoma przy- jaciółmi organizację PPS na Wileńszczyźnie. Po czym był jednym z jej przewodniczących przez ponad 10 lat. 
W 1905 r. przegrana przez Rosję wojna z Japonią na Dalekim Wschodzie oraz kilkuletni kryzys gospodarczy, wywołały bunty społeczne w Petersburgu i w szeregu innych ośrodkach przemysłowych kraju. Zaś po “krwawej niedzieli” w Petersburgu w Rosji wybuchła antycarska rewolucja. Strajki i manifestacje robotnicze miały miejsce także w Królestwie Polskim. Kulminacją rewolucyjnych wystąpień był w czerwcu strajk generalny i próba zbrojnego powstania w Łodzi, gdzie zginęło ok. 200 ludzi. Strajki ogarnęły również wieś i uczniów, domagających się przywrócenia języka polskiego w szkolnictwie. Wystąpienia te zostały stłumione przez siły policyjno-wojskowe, ale też spowodowały przywrócenie prawa udziału polskich posłów w Dumie, języka polskiego w szkołach, swobody stowarzyszeń itp.
Od października 1908 r. Piłsudski włączył się do prac nad rozbudową w Galicji Związku Walki Czynnej, powstałego latem 1908 r. we Lwowie. Twórcą ZWC był Kazimierz Sosnkowski, jeden z jego wpółpracowników, a celem organizacji było przygotowywanie i szkolenie przyszłych kadr oficerskich do walki zbrojnej z caratem. Z ZWC powstały legalne organizacje paramilitarne “Strzelec” w Krakowie i Związek Strzelecki we Lwowie, będące zalążkami późniejszych polskich formacji wojskowych. Możliwe to było, gdyż w zaborze austriackim społeczeństwo polskie miało stosunkowo duży zakres autonomii narodowej. Było to zasługą Stronnictwa Konserwatywnego, zwanego też stańczykowskim, którego przedstawiciele stanowili większość w lwowskim Sejmie Krajowym, decydującym o sprawach kultury, oświaty, szkolnictwa i polityce agrarnej w Małopolsce. Ta autonomia w kulturze i sztuce zaowocowała rozwojem Młodej Polski, stylu nawiązującego do romantycznej wizji Polski, jaki ogarnął literaturę, teatr, i sztuki plastyczne, w szczególności malarstwo. Głównymi jego mistrzami byli Jan Matejko, Juliusz Kossak, Julian Fałat, później także Jacek Malczewski, Józef Chełmoński, Leon Wyczółkowski, Stanisław Wyspiański. W literaturze działali Stanisław Wyspiański (“Wesele”), Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, a zaborze rosyjskim Stefan Żeromski, Władysław Reymont.
Utworzenie pod koniec XIX w. Trójprzymierza Niemiec, Austro-Węgier i Włoch z jednej strony, a później Trójporozumienia W. Brytanii, Francji i Rosji z drugiej, pozwalały na prognozowanie nowego wielkiego konfliktu w Europie. Dla Polaków, pragnących “wybić się na niepodległość”, powstał trudny dylemat opowiedzenia się po jednej ze stron. Józef Piłsudski postawił na Austro-Węgry i Niemcy, Roman Dmowski na Rosję. Pierwsza wojna światowa sprawiła jednakże, jak najszczęśliwiej dla narodu polskiego, że żadne z państw zaborczych nie wyszło z wojny zwycięsko.

Rozpad Imperium Osmańskiego (1850-1923)

Rumunia, Serbia, Czarnogóra, Macedonia, Grecja. W 1853 r. rozpoczęła się siódma wojna rosyjsko-turecka, spowodowana żądaniami Rosji powierzenia jej opiece prawosławnych mieszkańców Turcji. Do wojny wmieszały się Wielka Brytania i Francja, dokonując wielkiego desantu wojskowego na Półwyspie Krymskim. Na terytorium Zakaukazia i nad Dunajem wojska tureckie poniosły porażki, natomiast działania wojenne na Krymie skończyły się klęską Rosjan. Sułtan zachował zwierzchnictwo nad Serbią, Mołdawią, Wołoszczyzną i Czarnogórą. Faktycznie małe górskie księstwo Czarnogóry (Montenegro) było już od 1796 r. niepodległe, tylko pod formalnym protektoratem Turcji.
 Wojna z Rosją mocno osłabiła gospodarkę Turcji, która od tego czasu została uzależniona od mocarstw zachodnich. Znaczny wzrost importu towarów europejskich spowodował stały, duży deficyt skarbu państwa, pokrywany pożyczkami banków zachodnich. Wielka część tych pożyczek szła na potrzeby wojska, budowę pałaców, utrzymanie dworu sułtana i elity władzy. Gospodarka Turcji znalazła się w permanentnym kryzysie.
Jednakże reżym miał dość siły, by przeciwstawić się narastającym ruchom narodowo-wyzwoleńczym na Bałkanach. W czasie wojny krymskiej Turcja przejęła nadzór nad księstwami Wołoskim i Mołdawskim Od 1858 r. decyzją konferencji pokojowej w Paryżu oba księstwa uzyskały konstytucję jako Księstwa Zjednoczone Mołdawii i Wołoszczyzny. W 1862 r. zgromadzenia przedstawicieli obu księstw, odwołując się do historycznych tradycji walk Daków z Rzymem, połączyły się i wybrały jeden rząd i na władcę bojara mołdawskiego Aleksandra Cuzę, tworząc Królestwo Rumunii. Nie zostało ono jednak uznane przez mocarstwa, a Turcja nadal utrzymała protektorat nad księstwami. Gdy nowy rząd uchwalił ustawy o reformie rolnej, zniesieniu poddaństwa i sekularyzacji majątków kościelnych, konserwatyści poparci przez wojsko dokonali przewrotu, obierając na władcę niemieckiego księcia Karola Hohenzollern-Siegmaringen (1866-1914), ogłoszonego później w 1881 r. królem Rumunii.
Od połowy XIX w. w Bułgarii powstawały różne organizacje niepodległościowe, głównie republikańskie i chłopskie. Ich próby zrzucenia uciążliwego jarzma tureckiego kończyły się jednak niepowodzeniami. Szczególnie energicznie i krwawo wojska tureckie rozprawiły się z powstaniami narodowymi, jakie wybuchły w Bośni i Hercegowinie w 1875 r., a w Bułgarii w 1876 r. Spotkało się to z szerokimi protestami w całej Europie, a w stolicy Turcji, Stambule, doszło do burzliwych demonstracji opozycji rządowej. W ich wyniku nastąpiła zmiana ekipy rządowej i detronizacja szacha. Utworzony został parlament i proklamowana konstytucja, wprowadzająca w Turcji równouprawnienie narodów i religii. 
W 1876 r. Serbia i Czarnogóra wypowiedziały wojnę Turcji, zaś w kwietniu 1877 r. do wojny przystąpiła Rosja. Po rocznych zmaganiach Rosjanie dotarli do Stambułu, grożąc jego zajęciem. Po czym w San Stefano pod Stambułem zawarty został traktatu pokojowy, w wyniku którego Turcja traciła wszystkie swe terytoria na Bałkanach, z wyjątkiem Bośni i Hercegowiny, na rzecz niepodległych państw bałkańskich. 
Wówczas państwa zachodnie zaproponowały rewizję traktatu z San Stefano, by ograniczyć straty Turcji i zmniejszyć w ten sposób wpływy Rosji w regionie. Faktycznie na międzynarodowej konferencji pokojowej w Berlinie w lipcu 1878 r., podjęte zostały decyzje korzystne dla Turcji, za co zresztą zapłaciła ona Cyprem Wielkiej Brytanii. Utrzymany został protektorat turecki nad Bułgarią i tylko Serbia, Czarnogóra i Rumunia uzyskały niepodległość, Rosja Besarabię, zaś Bośnia i Hercegowina przeszły pod zarząd Austro-Węgier. 
Nowe państwa bałkańskie borykały się z licznymi problemami gospodarczymi, narodowo-religijnymi i granicznymi. Rumunia zaczęła swój byt państwowy od reform agrarnych, prawodawstwa i upaństwowienia dóbr kościelnych. Król Karol I (1881-1914) wywodził się z dynastii niemieckich Hohenzollernów, to też Rumunia w swej polityce zagranicznej orientowała się na Niemcy i Austro-Węgry, z którymi w 1883 r. zawarła sojusze wojskowe. Rumuni starali się rozwijać wydobycie ropy naftowej ze swych bogatych źródeł podkarpackich. 
W Serbii rozwijał się ruch wielkoserbski, dążący do zjednoczenia wszystkich Słowian Południowych w Królestwie Serbskim, które proklamowane zostało w 1882 r. Prowadziło ono politykę podporządkowaną Wiedniowi, a w 1885 r., wsparte przez Austro-Węgry pieniędzmi, wdało się w wojnę z Bułgarią, po wchłonięciu przez nią nadmorskiej tureckiej Wschodniej Rumelii. Wojnę tę Serbowie przegrali, po czym, przy interwencji austriackiej, zawarty został pokój w Bukareszcie, na zasadach przywrócenia poprzednich granic. 
Na zjeździe narodowych działaczy serbskich, chorwackich i słoweńskich, jaki odbył się w 1870 r. w Lublanie, powstał szeroki program utworzenia jednego, scalonego państwa słowiańskiego na Bałkanach, Jugosławii. Początkowo przewidywano, że państwo to znajdzie się w składzie monarchii Austro-Węgier jako równoprawny trzeci jej człon. Jednakże w czasie wojskowego przewrotu, dokonanego w Serbii w 1903 r., zabity został król Milan z dynastii Obrenowiciów i królem został Piotr Karadziordziewić. Jego rząd zarzucił dotychczasową politykę proaustriacką i proniemiecką państwa, wiążąc się z Rosją i Francją. Austro-Węgry zastosowały wtedy blokadę gospodarczą wobec Serbii.
Również w 1903 r. miało miejsce powstanie niepodległościowe w Macedonii, pozostającej nadal, obok Albanii, w zależności tureckiej. Zostało ono w ciągu kilku miesięcy bezwzględnie stłumione, w czym rząd turecki posłużył się siłami albańskimi. Macedonia zamieszkała była głównie przez ludność słowiańską, stąd zarówno Serbia, jak i Bułgaria zamierzały anektować tę prowincję. W ogóle tzw. “kwestia macedońska” była jednym z głównych problemów także mocarstw europejskich, decydujących o losach potureckich Bałkanów
 Bułgaria uzyskała niepodległość w 1878 r. na podstawie traktatu w San Stefano, po przegranej przez Turcję wojnie z Rosją. Jej granice państwowe określone zostały na Kongresie Berlińskim w tymże roku, przy czym nie obejmowały one prowincji Macedonii i Rumelii, o które potem Bułgarzy się upominali. Księstwo Bułgarskie, od 1886 r. Królestwo, stanowiło konstytucyjną monarchię dziedziczną. Władcami byli niemieccy książęta Aleksander Battenberg (1878-1886), a po jego abdykacji Ferdynand Sachsen-Koburg (1887-1917). Starali się oni wprowadzić Bułgarię w orbitę interesów i wpływów austriacko-węgierskich i niemieckich, choć większość społeczeństwa była radykalnie prorosyjska. Zacofany kraj rolniczy początkowo przez nadmierny import z Anglii i Austrii popadł w zadłużenie, rujnujące rzemiosło. W 1885 r. Bułgaria, w drodze wojny z Serbią, poszerzyła swe granice o część Macedonii. W 1912 wzięła udział w wojnie z Turcją, zaś od 1914 r w I wojnie światowej po stronie państw centralnych.
Grecja była niepodległa od 1829 r., po powstaniu i kilkuletniej krwawej wojnie z Turcją, a przy pomocy okrętów Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji, które zniszczyły flotę turecką pod Navarino. Obejmowała jednak tylko niewielką część swych terytoriów historycznych. W 1862 r, w kraju znów wybuchło postanie, w wyniku którego zdetronizowany został król Otto, wywodzący się z niemieckiej dynastii bawarskich królów. Po nim koronę przejął Jerzy I (1863-1913), z duńskiej dynastii książąt Szlezwiku-Holsztynu. Państwo było uzależnione gospodarczo od Wielkiej Brytanii, znajdowało się też pod dużymi wpływami rosyjskimi, za przyczyną królowej Olgi, żony Jerzego I, będącej córką księcia Konstantego z rosyjskiej dynastii carskiej Romanowych.

Rewolucja młodoturków. Przegrana Turcji w ósmej (i ostatniej) wojnie rosyjsko-tureckiej (1877-78) uświadomiła politykom europejskim, że rozpad Imperium Osmańskiego jest tylko kwestią czasu. W 1881 r. Francja ustanowiła swój protektorat nad Tunisem, zaś W. Brytania zajęła zbrojnie Egipt. Ponadto w 1887 r. od Turcji oderwał się Cypr, po powstaniu wywołanym przez Greków, zamieszkujących w większości wyspę. W ostatnim dwudziestoleciu XIX w. w sprawy tureckie zaangażowały się też kajzerowskie Niemcy. Otrzymały one między innymi koncesję na budowę azjatyckiego odcinka linii kolejowej Orient-Express, łączącej Paryż i Berlin z Bagdadem i Basrą przez Konstantynopol i Azję Mniejszą. A w 1889 r. po wizycie cesarza niemieckiego Wilhelma II w Stambule, oba państwa podpisały traktaty o współpracy gospodarczej i wojskowej. 
Po klęskach wojennych na Bałkanach ruch rewolucyjno-demokratyczny w Turcji znacznie osłabł. Nowy sułtan Abdulhamid II (1876-1909) zniósł konstytucję i parlament i przywrócił despotyczny reżym feudalno-teokratyczny. Mianując się “wodzem wiernych” wprowadzał w czyn hasła tureckiego panislamizmu, zwalczając wszelkie mniejszości narodowe i religijne. Po pogromie Ormian we wschodniej Anatolii nazwany też został w Europie “krwawym sułtanem”. 
W Imperium wprowadzono ostrą cenzurę prasy i wszelkich wydawnictw, w szkołach świeckich skasowano nauczanie historii i geografii na rzecz teologii, usuwano z urzędów ludzi wykształconych itp. Jednak idee odnowy demokratycznej rozwijały się nadal, mimo dotkliwych represji, na emigracji i w kraju. W uczelniach i szkołach średnich powstawały liczne tajne kółka, grupy i organizacje, stawiające sobie za cel przywrócenie konstytucji i  zaprowadzenie demokratyczno-parlamentarnego systemu rządów. Uczestników tych konspiracyjnych organizacji nazywano “młodoturkami”. Wzmogli oni znacznie swą działalność, gdy pod wpływem rewolucji 1905 r. w Rosji, w Imperium doszło do licznych rozruchów, zwłaszcza uciskanej ludności nietureckiej. W 1907 r. odbył się w Paryżu zjazd młodoturków, na którym proklamowali oni program cywilnego oporu i zbrojnej walki przeciwko reżymowi sułtana. 
Faktycznie zbrojne powstanie rozpoczęło się w 1908 r. od buntu garnizonu wojskowego w Salonikach  w Macedonii. Bunt rozszerzył się szybko na prawie cały obszar Turcji europejskiej i Komitet młodoturków przed- stawił sułtanowi ultimatum, żądające przywrócenia konstytucji i parlamentu. Wobec groźby buntu marynarki wojennej i garnizonu stolicy, sułtan zmuszony został do przyjęcia warunków ultimatum. Przywrócona więc została konstytucja, wprowadzono amnestię więźniów politycznych, zniesiono cenzurę prasy i widowisk, rozwiązana została tajna policja i inne. 
Wkrótce młodoturcy uzyskali większość w parlamencie, przejęli rządy w państwie i w 1909 r. zdetronizowali despotycznego sułtana, wymieniając go na uległego im jego brata, Mehmeda. W kraju wprowadzono szerokie reformy w administracji, armii, sądownictwie oraz szkolnictwie. Nie uległy jednakże zmianie stosunki feudalno-obszarnicze na wsi, a półkolonialna zależność finansowa i gospodarcza od zachodnich mocarstw europejskich jeszcze się pogłębiła. Wznowione zostały również deportacje ze wschodniej Anatolii i pogromy Ormian (do 1915 r. dwa miliony ofiar), na które Europa, ogarnięta wielką wojną, nie reagowała.
 
Wojny bałkańskie, Bułgaria, Albania.  Nowy rząd młodoturków, kierowany przez Enwera Paszę,  kontynuował bez zmian politykę zagraniczną Imperium, pragnąc za wszelką cenę utrzymać jego jedność. Było to jednakże już niemożliwe w sytuacji, gdy zachodnie mocarstwa europejskie przestały Turcję wspierać. W 1911 r. Włochy podbiły Trypolitanię i Cyrenajkę, ostatnie terytoria osmańskie w Afryce, a wcześniej Austro-Węgry zaanektowały Bośnię, co zostało ostro potępione przez Rosję i wszystkie nowe państwa bałkańskie. 
Na Bałkanach powstał też sojusz antyturecki, zwany Ligą Bałkańską, obejmujący Serbię, Bułgarię, Grecję i Czarnogórę, która w październiku 1912 r. rozpoczęła wojnę z Turcją. Zakończyła się ona jej klęską i podpisaniem 30 maja 1913 r. traktatu pokojowego w Londynie. Turcja utraciła resztę swych posiadłości na Półwyspie Bałkańskim, zatrzymując tylko niewielkie europejskie terytorium wokół Stambułu. Nie zakończyło to wszak konfliktów i sporów na Bałkanach, które zaczęto wtedy określać “kotłem Bałkańskim”. Serbia żądała dostępu do Adriatyku, Rosja ją w tym popierała, ale Austro-Węgry były przeciwne wzrostowi potęgi Serbii, Włochy dążyły do aneksji Albanii, Grecja protestowała przeciwko zajęciu przez Włochy wysp Dodekanezu itd. 
To też po wyparciu Turków, państwa bałkańskie wszczęły kolejną, drugą wojnę bałkańską o swe granice. Bułgaria, rządzona przez germanofilskiego cara Aleksandra, zgłosiła pretensje o podział Macedonii i w czerwcu wystąpiła zbrojnie przeciwko Serbii i Grecji, które z kolei wsparte zostały przez Rumunię, Czarnogórę i Turcję. Wojna skończyła się po dwóch miesiącach okrojeniem Wielkiej Bułgarii o ok. 40% jej terytoriów (Dobrudża i część Macedonii) na rzecz pozostałych uczestników wojny. Ponad to w kończącym wojnę traktacie pokojowym, zawartym w sierpniu 1913 r. w Bukareszcie, Kreta przypadła Grecji, zaś Albania stała się niezawisłym księstwem. Pozostawała ona najdłużej na Bałkanach pod panowaniem tureckim, bo aż 560 lat.
Po wojnach bałkańskich doszło do zbrojnych powstań w Syrii, Libanie, Palestynie i Iraku, które po kilku latach uzyskały swą niepodległość. Ostateczny rozpad Imperium Osmańskiego dokonał się w 1923 r. po pierwszej wojnie światowej, w której Turcja przegrała, gdyż wystąpiła u boku swego jedynego przyjaznego państwa europejskiego, to jest II Rzeszy Niemieckiej.

Kolonizacja Afryki

Afryka Północna. Na początku XIX w. w północnej, śródziemnomorskiej strefie Afryki istniały niepodległe Sułtanat Maroka i Algieria oraz Tunezja, Trypolitania (Libia), Cyrenajka i Egipt, jako protektoraty tureckie. Największa Algieria, ze swym rozległym wybrzeżem i szeregiem portów-twierdz, była w XVI-XVIII w. siedliskiem korsarzy arabsko-berberyjskich. Małe korsarskie republiki broniły się przed podbojem Hiszpanów, a ich pirackie okręty łupiły statki chrześcijańskie w zachodniej części Morza Śródziemnego. Walczył z nimi m.in. Zakon Kawalerów Maltańskich, joannickich rycerzy-mnichów, powstały w czasie krucjat chrześcijańskich do Ziemi Świętej. Te zmagania islamsko-chrześcjań- skie w Algierii spowodowały wówczas zajęcie prawie całego wybrzeża śródziemnomorskiego Afryki przez Imperium Osmańskie, dla obrony przed “niewiernymi”. 
Ale od początku XIX w. Algieria była samodzielnym państwem, rządzonym przez deja, z czterema prowincjami zarządzanymi przez bejów. Korsarstwo było podupadłe, skarlały porty, gospodarka pastersko-rolnicza wnętrza kraju była zacofana. Wszak w okresie rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich Algieria była poważnym dostawcą zboża, mięsa i owoców dla Francji, oblężonej przez marynarkę brytyjską. Ta współpraca gospodarcza, wzajemny korzystny handel i przyjaźń obu państw utrzymywały się nadal po upadku napoleońskiej Francji. Mimo to król francuski Karol X postanowił podbić Algierię i w 1830 r., wykorzystując błahy incydent dyplomatyczny, 37-tys. desant wojsk francuskich wylądował w pobliżu stolicy Algieru i w Oranie. Po ich opanowaniu przez Francuzów, dej emigrował, a Algieria ogłoszona została protektoratem Francji. 
Jednakże w południowo-zachodniej części Agierii ukształtowało się nowe niepodległe państwo pod wodzą charyzmatycznego polityka, Abd el-Kadara, któremu udało się skonfederować większość plemion arabskich i berberyjskich, w 1832 r. został obrany sułtanem i ogłosił dżihad, czyli świętą wojnę z “niewiernymi” najeźdźcami. Wojna trwała kilkanaście lat, przybierając charakter wojny partyzanckiej, co ułatwiały trudno dostępne góry Atlas i bezkresne pustynie Sahary. Zmuszało to Francuzów do ciągłego powiększania stanu liczebnego swych garnizonów, jakie w 1845 r. liczyły już 106 tys. żołnierzy. Dopiero w 1847 r. Abd el-Kadar poddał swe państwo zwierzchnictwu francuskiemu.
Od pierwszych lat okupacji Francuzi rozpoczęli kolonizację Algierii, zajmując głównie żyzne tereny w pasie przybrzeżnym Morza Śródziemnego i osiedlając się w większych miastach. Eksploatatorska polityka władz francuskich, a zwłaszcza konfiskata ziemi na rzecz wielkich latyfundiów francuskich, połączona z wywłaszczeniem tysięcy tubylczych rodzin arabskich, były przyczyną szeregu powstań narodowo-wyzwoleńczych w Algierii w latach 1854, 59, 64 i 71.
Francja zainteresowana była także skolonizowaniem Tunezji, sąsiadującej z Algierią. Kraj ten, rządzony przez beja, formalnie stanowił protektorat Turcji, ale faktycznie był niepodległym państwem. Francuzi mieli w Tunezji liczne interesy gospodarcze w postaci koncesji na budowę linii kolejowych, eksploatacji surowców itp., rywalizując w tym zakresie z Włochami. W 1881 r, wkroczył z Algierii korpus wojsk francuskich, a desant morski opanował port Bizertę. Bej poddał kraj, lecz walkę z okupantem podjęło kilka plemion w głębi kraju i dopiero w 1883 r., Francuzi opanowali całą Tunezję. 
Egipt, po wyparciu w 1801 r. Francuzów, wrócił  pod zwierzchnictwo sułtana tureckiego. W jego imieniu bezpośrednią władzę w Kairze sprawował pasza Muhammed (Mehmet) Ali, który, po stłumieniu buntu Mameluków, stał się w 1808 r. niepodzielnym władcą Egiptu. Przeprowadził wtedy szerokie reformy agrarne, podatkowe, administracyjne oraz zapoczątkował budowę wielkich manufaktur i fabryk państwowych, w tym głównie włókienniczych, ale także łuszczarni ryżu, cukrowni, stoczni, hut szkła. Rozbudowano system kanałów nawadniających pola uprawne, uzyskując wyższe plony płodów rolnych, których podstawę stanowiły pszenica, ryż, kukurydza, jęczmień, proso, rośliny strączkowe, trzcina cukrowa, bawełna, cebula, czosnek. Równocześnie z unowocześnieniem gospodarki rozrosły się miasta, rozwinięte zostało szkolnictwo świeckie, rozpoczęto budowę linii kolejowych, zmodernizowano wojska lądowe i marynarkę wojenną.
W 1820 r. Muhammad Ali rozpoczął ekspansję zewnętrzną, do 1823 r. opanował Sudan, po 1831 r., zajął tureckie Palestynę, Liban i Syrię. Doprowadziło to do wojny turecko-egipskiej, zakończonej w 1841 r. klęską Egiptu, który uzależniony został wówczas gospodarczo, poprzez pożyczki kapitałowe i nierównoprawne traktaty handlowe, od Wielkiej Brytanii. W 1869 r. uruchomiony został Kanał Sueski, łączący Morze Śródziemne z Oceanem Indyjskim i skracający czas przejazdu statków z Europy do portów Wschodu o połowę. Była to największa inwestycja wodna XIX w., zrealizowana w ciągu 11 lat przez francuskiego finansistę Ferdynanda Lessepsa przy wykorzystaniu przymusowej, katorżniczej pracy dziesiątków tysięcy chłopów egipskich. Stąd powiedzenie, że Kanał Sueski został zbudowany na kościach fellachów. Jego otwarciu towarzyszyły wielkie uroczystości, zainaugurowane wystawieniem opery Aida, specjalnie skomponowanej dla tej okazji, w których wzięli udział dygnitarze dziesiątków państw.
Egipt nie był w stanie spłacić zaciągniętych pożyczek zagranicznych, w tym głównie na budowę Kanału Sueskiego. Wysoko oprocentowane długi wciąż narastały, zaś majątek narodowy, to jest zakłady przemysłowe, grunty rolne, koleje, banki, także akcje Kanału Sueskiego, zostały sukcesywnie przejęte przez zagraniczny kapitał, głównie brytyjski. Natomiast po buncie wojska i narodowym powstaniu w 1882 r. desanty wojsk brytyjskich zajęły Aleksandrię, Kanał Sueski, następnie Kair i cały Egipt, ustanawiając w nim protektorat Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy przede wszystkim wykorzystali urodzajne, nawadniane grunty wzdłuż Nilu, zakładając intratne dla nich plantacje bawełny na 40 procentach areału rolnego Egiptu, zresztą ze szkodą dla produkcji żywności dla samego Egiptu. Lecz największe zyski przynosiła im eksploatacja Kanału Sueskiego, jaki stał się ich wyłączną własnością.
Na początku XX w. przedmiotem zabiegów kolonialnych było także Maroko w północno-zachodniej Afryce. O wpływy, koncesje rywalizowały tam Francja i Rzesza Niemiecka. Dla rozwiązała ich sporów w 1906 r. zorganizowana została międzynarodowa konferencja wszystkich europejskich państw kolonialnych. Gdy jednakże w 1907 r. doszło do wojny domowej w Maroku i detronizacji urzędującego sułtana, rebeliantów wsparły pieniądze niemieckie, zaś desant wojsk francuskich zajął Casablankę i przyległe tereny. Dopiero w 1909 r. oba państwa zawarły porozumienia, uznające prawa Francji do utrzymania porządku w Maroku, przy nie przeciwdziałaniu interesom handlowym Rzeszy. Trzy lata później Francuzi zajęli stolicę Fez, Marakesz oraz Myknes i Maroko straciło swą niepodległość. Większość kraju stała się protektoratem francuskim, część północna protektoratem hiszpańskim.
 
Afryka Środkowa i Południowa do 1884 r. W pierwszej połowie XIX w. w Afryce środkowej istniało kilkadziesiąt plemiennych państw tubylczych, księstw i królestw. Niektóre z nich rozszerzały swe władztwo, jednocząc bądź podbijając terytoria sąsiednich plemion. Największymi z nich w zachodniej Afryce były dwa sułtanaty: Sokoto i Tukulor w strefie Sahary i państwo Aszanti nad Zatoką Gwinejską, a we wschodniej Sudan i Cesarstwo Etiopii. 
Plemiona Aszanti przez dziesięciolecia broniły swego kraju, nazwanego przez Portugalczyków Złotym Wybrzeżem, ze względu na odkryte tam złoża złota, przed próbami opanowania go przez wojskowe ekspedycje brytyjskie. Ostatnia wojna zakończyła się w 1874 r. zniszczeniem ich stolicy Kumasi oraz abdykacją władcy i przekształceniem Złotego Wybrzeża w kolonię Korony Brytyjskiej. 
W pierwszych latach XIX w. Etiopia podzielona była na kilka księstw feudalnych, wzajemnie skłóconych i zwalczających się. Do 1855 r. jeden z władców zjednoczył całą Etiopię i koronował się na cesarza (negus negesti - król królów), jako Teodor II. Nie zakończyło to jednakże rywalizacji o władzę i przewlekłych wojen domowych, w które w 1868 r. zaangażowała się również Wielka Brytania. Jedność Cesarstwa Etiopii została wszak utrzymana przy wydatnej pomocy Włoch. 
Wzdłuż zachodnich wybrzeży istniało kilkadziesiąt osad portowych-baz handlowych portugalskich, holenderskich, francuskich i brytyjskich, a na południowym skraju Afryki Holenderski Kraj Przylądkowy, który w 1806 r.  zajęła Wielka Brytania. Wówczas zamieszkujący go Burowie, to jest potomkowie osadników holenderskich z XVII w., przemieścili się częściowo na północ, zakładając tam swe nowe republiki Transwal i Oranie. Wzdłuż południowo-wschodnich wybrzeży rozciągała się Portugalska Afryka Wschodnia (Mozambik), a na północ od niej Sułtanat Zanzibaru (Tanzania). 
Na południu kontynentu bardzo aktywne było plemię Zulusów. Wódz tego plemienia Czaka w 1816 r. stworzył królestwo i narzucił swą władzę innym plemionom od Kraju Przylądkowego do Jeziora Wiktorii. Podobnie Egipcjanie pod wodzą Ismaila Paszy w 1820 r. zagarnęli prawie cały Sudan w dorzeczu Białego Nilu. 
Ludność tych afrykańskich krajów trudniła się hodowlą bydła, łowiectwem, rybołówstwem, zbieractwem, częściowo również rolnictwem, oraz rzemiosłem, w tym głównie tkactwem i wyprawą skór zwierzęcych. Prowadziła handel kością słoniową, złotem, solą, rybami, a także niewolnikami. 
W latach 1820-80 postępowała intensywna penetracja wnętrza kontynentu przez badaczy-podróżników europejskich. Najbardziej zasłużonymi w tym względzie byli szkocki misjonarz David Livingstone (1840-73) i Anglik Morton Stanley (1871-89), którzy przebadali dorzecza wielkich rzek Kongo i Zambezi oraz obszary wokół jezior Wiktorii, Tanganiki i Malawi. 

Handel czarnymi niewolnikami.  Początkowo uprowadzaniem Murzynów z Afryki Środkowej i Południowej, i ich sprzedażą jako niewolników, już od XV w. zajmowali się Arabowie. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na niewolniczą pracę w Ameryce, procederem tym na dużą skalę od XVI w. zajęli się także Portugalczycy, a od XVII również Anglicy. Przy czym istniał w tym zakresie wyraźny podział terytoriów działania. 
Arabowie trudnili się porywaniem Murzynów na wschodnich wybrzeżach Afryki i sprzedawali ich głównie do Arabii. Ich bazą wypadową był Sułtanat Zanzibaru, założony przez szejków Omanu z Półwyspu Arabskiego. Proceder ten uprawiali do 1873 r. Natomiast pozyskiwaniem czarnych niewolników wzdłuż całego wybrzeża zachodniego i na wyspie Madagaskar zajmowali się Portugalczycy i Anglicy. Dostarczali oni łącznie rocznie po ok. 50 tys. niewolników do pracy w kopalniach i na plantacjach obu Ameryk. 
Tak więc handel czarnymi niewolnikami, licząc od połowy XV w., trwał ok. 400 lat, w tym intensywny ok. 250 lat. Jego efekty dla Afryki były porażające. Całe regiony środka kontynentu zostały ogołocone z ludności, znikło wiele plemion murzyńskich, gdyż, według szacunków, na każdego dowiezionego do Ameryki żywego Murzyna przypadało pięciu zabitych w Afryce i zmarłych w czasie transportu. Według skrajnych obliczeń, proceder uprawiania handlu Murzynami-niewolnikami spowodował ubytek w Afryce do 100 mln ludzi. Zahamowany został równocześnie rozwój wielkich obszarów kontynentu na dwa-trzy stulecia. 
Formalne zniesienie handlu niewolnikami dokonane zostało na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. Praktycznie istniał on nadal, o czym świadczyć może kilkanaście późniejszych aktów międzynarodowych o jego zniesieniu i potępieniu. Najważniejsze z nich: w 1833 niewolnictwo w swych koloniach zniosła Wielka Brytania, w 1848 uczyniła to samo Francja, w 1856 - Holandia, w 1873 - Portugalia i Hiszpania. Walkę z niewolnictwem w Afryce proklamowały też Konferencje Kolonialne w Berlinie 1885 i w Brukseli 1890, co zresztą łączyło się z podjętymi na tych konferencjach uchwałami o rozbiorze Afryki między mocarstwa europejskie

Wyścig o Afrykę.  Ta sytuacja względnej stagnacji rozwoju i mapy Afryki w XIX w. skończyła się gwałtownie w 1885 r., gdy na Konferencji Berlińskiej, przy udziale mocarstw europejskich i Stanów Zjednoczonych A.P., podjęta została decyzja o rozbiorze Afryki. W konferencji wzięły udział Niemcy, Austro-Węgry, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Rosja, Belgia, Holandia, Dania, Hiszpania, Portugalia, Szwecja i Stany Zjednoczone, przy czym bezpośrednim powodem jej zwołania były spory w sprawie Konga. Ustalono w szczególności, że państwa europejskie, mające swe bazy na wybrzeżach, zajmą również terytoria w głębi kontynentu, przy czym wielkość tych terytoriów uzależniono od ich możliwości wojskowych. Po 1885 r. nastąpił więc “wyścig o Afrykę”. Zakończył się on już w pierwszych latach XX w. Poszczególne państwa kolonizatorskie działały przeważnie poprzez swe, istniejące już wcześniej, kompanie handlowe, którym przydzielano odpowiednie wojska ekspedycyjne. 
Cała ta akcja rozbioru Afryki przeprowadzona została chaotycznie według zasady: “kto szybszy i bardziej bezwzględny tym lepszy”. Największe uzyski terytorialne osiągnęła Wielka Brytania, podporządkowując sobie Egipt, Sudan, Brytyjską Afrykę Wschodnią (Kenia), Ugandę, Somali Brytyjskie, Nigerię, Złote Wybrzeże, Sierra Leone, Związek Afryki Południowej, Beczuanę i Rodezję. Francuzi zagarnęli całą Algierię, Maroko, Tunis, Mauretanię, Francuską Afrykę Zachodnią, Dahomej, Senegal, Gwineę, Gabon, Francuską Afrykę Równikową oraz wyspę Madagaskar. Niemcy Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią (Namibia), Kamerun, Togo, Niemiecką Afrykę Wschodnią (Tanzania). Zaś Portugalia Angolę, Mozambik i Gwineę Portugalską. Włochy przejęły Somalię Włoską, Erytreę, a po rozpadzie Turcji Osmańskiej w 1912 r. również Libię. Hiszpanii przypadła Sahara Hiszpańska i Maroko Hiszpańskie. Natomiast Kongo, wielki kraj w dorzeczu rzeki Kongo, po odkryciach podróżniczych M. Stanley’a, stał się prywatną własnością króla belgijskiego Leopolda II, który te podróże finansował. Po jego śmierci Kongo przypadło Belgii. W sumie Europejczycy podporządkowali sobie w Afryce terytorium o pow. 29 mln km2.
Tylko dwa państwa w Afryce ostały się jako niepodległe. Były to Liberia, republika, założona w 1847 r. nad Zatoką Gwinejską przez byłych czarnych niewolników, którzy powrócili z Ameryki, oraz Cesarstwo Etiopii na wschodzie kontynentu. W 1889 r. Włosi, wykorzystując wewnętrzne kłótnie o tron cesarski w Etiopii, ogłosili protektorat nad tym krajem, wysyłając na jego podbój dobrze uzbrojony 17-tys. korpus wojskowy. Lecz nowy cesarz Menelik II (1889-1910), unikając większych starć, wciągnął Włochów w głąb pustynnego kraju, poczym w 1896 r. rozgromił armię włoską pod Aduą. Włochy uznały wtedy pełną niepodległość Etiopii. Tym nie mniej nadal zabiegały o wpływy w tym państwie, konkurując z Wielką Brytanią, która panowała na terenach na północ i południe od Etiopii oraz z Francją, która otrzymała koncesje na budowę linii kolejowej Dżibuti - Addis Abeba. W 1906 r. te 3 mocarstwa kolonialne uzgodniły swe strefy wpływów w Etiopii. 
Metropolie kolonialne wszędzie w swych nowych koloniach afrykańskich zaprowadzały ład i porządek na modłę europejską, zupełnie nie licząc się z tradycjami, kulturą, obyczajami, czy gospodarką tubylczych plemion. Wprowadzono więc europejskie waluty, rozpoczęto eksploatację bogactw naturalnych, zakładano według swych potrzeb i interesów plantacje kakao, kawy, soji, bananów, owoców cytrusowych, palm oleistych, orzeszków ziemnych, kauczuku oraz kopalnie złota, diamentów, miedzi, węgla kamiennego. Budowano linie kolejowe od portów morskich w głąb kontynentu. Organizacją plantacji, budową infrastruktury transportowej, wywozem produktów rolnych i surowców oraz wwozem europejskich wyrobów przemysłowych zajmowały się specjalne kompanie handlowe. Dbały o takie rozwarcie nożyc cenowych, by osiągać jak najwyższe zyski, kosztem krajów skolonizowanych.
Różne sporne problemy między kolonizatorami załatwiane były na specjalnych konferencjach. Między innymi Francja i Wielka Brytania zawarły w 1904 r. traktat, zwany “Entente Cordiale”, rozwiązujący wzajemne sporne sprawy dotyczące Maroka, Egiptu, Kanału Sueskiego i Madagaskaru. 

Opór mahdystów i Zulusów. Kolonizacja Afryki na ogół dokonała się bez większych oporów ze strony istniejących państw plemiennych. Nie miały one bowiem żadnych szans w konfrontacji zbrojnej z wyposażonymi w broń palną Europejczykami. Tym nie mniej wojskowe ekspedycje kolonizatorów natrafiły na duży opór ze strony plemion Aszanti, mahdystów i Zulusów. 
Plemiona Aszanti przez dziesięciolecia broniły swego kraju Złotego Wybrzeża, leżącego nad Zatoką Gwinejską, przed próbami opanowania go przez wojskowe ekspedycje brytyjskie. Ostatnia wojna zakończyła się w 1874 r. zniszczeniem ich stolicy oraz abdykacją władcy i przekształceniem Złotego Wybrzeża w kolonię Korony brytyjskiej.
Po zajęciu w 1882 r. Egiptu Brytyjczycy zagarnęli również terytorium Sudanu, leżącego w dorzeczu górnego Nilu. Stanowił on bowiem dogodną bazę do penetracji całej Afryki Środkowej. W podbojach tych wielkich obszarów, aż do Ugandy i Kenii wsławił się angielski pułkownik Gordon, który mianowany został później generalnym gubernatorem całego Sudanu. Przeciwko bezwzględnej eksploatacji kraju przez Egipcjan i Brytyjczyków w 1883 r. wybuchło w Sudanie wielkie powstanie, zwane od imienia przywódcy Mohammeda Ahmeda Al Mahdiego, powstaniem mahdystów. Choć początkowo uzbrojeni tylko w białą broń (miecze i włócznie), w ciągu dwu lat opanowali cały kraj i w styczniu 1885 r., po kilkumiesięcznym oblężeniu, zdobyli stolicę Chartum. Gordon został zabity a w Sudanie powstało państwo mahdystów. 
Wkrótce zmarł też na tyfus Mahdi. Nowy władca nie potrafił zreformować państwa, trapionego przez głód, epidemie i walczącego z Etiopią i Włochami. W 1898 r. Sudan został znów podbity przez 15-tys. korpus wojsk brytyjskich, pod wodzą gen. H. Kitchenera, a to dzięki zastosowaniu przez nich, po raz pierwszy w świecie, karabinów maszynowych, od ognia których zginęło w bitwie pod Omdurmanem ok. 30 tys. mahdystów.
Zaciekle bronili się też Zulusi. Mieli oni swe państwo na terenie późniejszego Suazi w Afryce Południowej i dobrze zorganizowane siły zbrojne, zaopatrzone nawet w broń palną. Odrzucili więc ultimatum brytyjskie o rozwiązaniu swej armii. Podjęli walkę i prowadzili ją kilka lat. Nie mieli wszakże na dłuższą metę żadnych szans pokonania oddziałów brytyjskich, wyposażonych w działa i karabiny maszynowe. Swą determinację Zulusi opłacili dziesiątkami tysięcy ofiar. 

Wojny burskie. Najbardziej znanymi wojnami w Afryce w końcu XIX w. były trzy wojny burskie z lat 1880/81 i 1899-1902. Chyba dlatego, że były to wojny między białymi ludźmi. W 1880 r. Brytyjczycy próbowali zawładnąć państwami Transwal i Oranie, założonymi 70 lat wcześniej na północ od Kraju Przylądkowego, przez Burów, potomków osadników holenderskich z XVII/XVIII w. Burowie przeciwstawili się zbrojnie i tę pierwszą swą wojnę wygrali. W układzie pokojowym W. Brytania uznała niepodległość Transwalu, przejmując tylko politykę zagraniczną tego kraju. Lecz w 1886 r. w Transwalu i Oranii zostały odkryte bogate pokłady złota i diamentów. Kraje te ogarnęła wtedy “gorączka złota” i z Europy, głównie z W. Brytanii, przybyło tysiące osadników, żądnych wzbogacenia się. W celu zawładnięcia złotodajnymi terenami Brytyjska Kompania Afryki Południowej podjęła w 1895 r. próbę ich podbicia. Burowie jednak otoczyli i rozbroili oddziały wojskowe Kompanii. Wszak Brytyjczycy nie zrezygnowali z planów opanowania republik burskich. Po podboju Sudanu w 1898 r. Wielka Brytania zaczęła przerzucać swe wojska do Afryki Południowej pod pretekstem konieczności ochrony interesów Anglików tam zamieszkałych.
Druga wojna burska rozpoczęła się w 1899 r. i, pomimo początkowych sukcesów wojsk burskich, w ciągu niespełna roku Natal, Transwal i Oranie zostały opanowane przez Brytyjczyków. Mimo formalnego ukończenia wojny w maju 1902 r. walki typu partyzanckiego trwały jeszcze jednak przez dwa lata (trzecia wojna burska), zwłaszcza, że Burowie otrzymywali tajnie wsparcie w uzbrojeniu z pobliskiej Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej. Liczyli zresztą też na przyobiecaną bezpośrednią interwencję niemiecką. Lecz Brytyjczycy kupili neutralność Niemiec za cenę dwóch wysp w Archipelagu Samoa na Pacyfiku. W celu stłumienia wojny partyzanckiej Brytyjczycy zorganizowali pierwsze w świecie obozy koncentracyjne, w których internowali ludność z objętych walkami obszarów.
Po wojnie Burowie otrzymali szerokie samorządy i jako Afrykanerzy przejęli główne pozycje gospodarcze w utworzonym w 1910 r. z Transwalu, Oranii i Kraju Przylądkowego, Związku Południowej Afryki, który otrzymał status dominium Wielkiej Brytanii. Tak więc faktycznymi przegranymi w wojnie była tylko tubylcza ludność murzyńska, wobec której zaczęto stosować rasistowskie zasady polityki apartheidu. Wyznaczono dla niej dwa pustynne rezerwaty Lesoto i Suazi na osiedlanie się i uprawę roli oraz bezwzględnie wykorzystywano do prac w kopalniach złota, diamentów, węgla kamiennego, cyny, ołowiu, chromu i manganu, w które Związek obfitował. 

Persja

W XIX w. państwo perskie, osłabione przez długoletnie wojny domowe, stało się przedmiotem rywalizacji i ekspansji rosyjsko-brytyjskiej. W wojnach z Rosją, prowadzonych w latach 1801-13, Persja utraciła w rejonie Kaukazu Gruzję, Dagestan i północną część Azerbejdżanu. W wyniku zawartego traktatu pokojowego, Rosja uzyskiwała ponadto wyłączność na posiadanie floty wojennej na Morzu Kaspijskim i znaczne przywileje w handlu z Persją. Te zdobycze Rosji nie podobały się W. Brytanii, która prowadziła wówczas bardzo aktywną politykę na Półwyspie Indyjskim. To też zawarła ona szereg układów gospodarczo-wojskowych z Persją, na mocy których przekazała jej subsydia i pożyczki pieniężne, broń oraz instruktorów wojskowych.
Pragnąc odzyskać utracone prowincje w rejonie Kaukazu, Persja wszczęła w 1826 r. nową wojnę z Rosją. Po roku walk wojna zakończyła się jednak ponownym zwycięstwem Rosji. W jej wyniku przejęła ona Armenię na Zakaukaziu oraz uzyskała dalsze przywileje handlowe i polityczne. Również W. Brytania rozszerzyła swe wpływy w Persji. Oba państwa zawarły szereg układów handlowych, które spowodowały otwar- cie rynku perskiego na towary angielskie. Nastąpił wtedy pewien rozwój gospodarczy w Persji, w szczególności powstały pierwsze większe zakłady przemysłowe typu kapitalistycznego. Lecz masowy import wyrobów włókienniczych spowodował rujnację licznych warsztatów tkackich w kraju i nastąpił nawrót kryzysu gospodarczego. Na jego tle wybuchło kilka powstań tzw. babitów, domagających się zmiany istniejącego prawodawstwa, zniesienia podatków, wprowadzenia ulg dla kupiectwa itp. Wojska szacha rozprawiły się bardzo krwawo z tymi powstaniami, lecz w latach 50. szach zmuszony jednak został do przeprowadzenia szeregu reform finansowych, a także do podjęcia walki z nadużyciami oraz samowolą książąt i gubernatorów itp. 
W międzyczasie Wielka Brytania umocniła swe pozycje w Indiach, podporządkowując je w całości Koronie, po czym utwierdziła też poważnie swe wpływy w Persji. Częściowo wymuszone one zostały w drodze wojny w latach 1853-56, podczas której Brytyjczycy opanowali strategiczne porty perskie nad Zatoką Perską. Między innymi Brytyjczycy otrzymali koncesje na eksploatację wszelkich surowców mineralnych, w tym ropy naftowej, budowę kolei, dróg, linii telegraficznych i swobodny dostęp do Zatoki Perskiej. Podobnie podporządkowana została północna część Persji przez Rosję, która też otrzymała szereg koncesji m.in. na budowę dróg i handlowych, ,jakie przyczyniły się do znacznego wzrostu wzajemnych obrotów towarowych. 
To półkolonialne uzależnienie Persji od Wielkiej Brytanii i Rosji trwało do wybuchu w Persji rewolucji ustrojowej w 1905 roku. W jej wyniku wprowadzona została konstytucja, poważnie ograniczająca władzę szacha na rzecz powstałego parlamentu, zreformowano sądownictwo i administrację kraju, wprowadzone zostały pewne swobody obywatelskie itp. Zniesione zostały jednakże po roku przez konserwatywnego szacha Mohammeda Ali, co spowodowało zbrojne powstania i wystąpienia rewolucyjne w kilku prowincjach Persji. W nowej sytuacji Wielka Brytania i Rosja zawarły w Petersburgu porozumienie określające dokładnie granice ich wpływów w Persji, również w Afganistanie i Tybecie, po czym w 1909 r. dokonały okupacji tego kraju, przywracając równocześnie konstytucję. Stan ten utrzymał się do pierwszej wojny światowej. 

Indie Brytyjskie

Ekspansja brytyjska, wojny afgańskie. W 1800 r. kolonie brytyjskie na Półwyspie Indyjskim obejmowały jego południową i wschodnią część oraz prawie całe dorzecze rzeki Ganges na północy półwyspu. Terytoria te posłużyły później jako przyczółki do dalszego podboju subkontynentu. W latach 1802-18 Brytyjczycy opanowali, w drodze podbojów lub przez subsydia dla władców księstw Marathów, całą środkową część półwyspu. Zaś w latach 1814-16 wtargnęli do Nepalu na przedgórzach Himalajów, natrafiając tam jednakże na silny opór wojowniczych Gurkhów. Później w latach 1824-26 zajęli wschodnią prowincję Assam, graniczącą z Chinami i Birmą na Półwyspie Indochińskim. 
Głównym celem kolonizatorów było wykorzystanie ludnych terytoriów indyjskich jako rynków zbytu na towary przemysłowe, zwłaszcza tkaniny bawełniane, produkowane fabrycznie w Wielkiej Brytanii, oraz pozyskanie surowców i towarów kolonialnych dla potrzeb metropolii. Między innymi zadbali o utworzenie wielkich plantacji herbaty w prowincjach Madras i Assam, gdzie warunki glebowo-klimatyczne były ku temu najbardziej sprzyjające. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska znajdowała też inne źródła dochodu, m.in. wprowadzając monopol solny i na opium.
W latach 1839-42 Brytyjczycy dokonali próby podbicia prowincji Pendżabu i Kaszmiru w północno-zachodniej części Indii oraz Królestwa Afganistanu. Faktycznie w ciągu kilku lat przekształcili Kaszmir w swój protektorat i anektowali żyzne prowincje Pendżabu i Hajdarabadu w dorzeczu rzeki Indus, rozwijając tam potem plantacje bawełny, juty i indyga. Natomiast wojna w górzystym Afganistanie skończyła się dla nich totalną klęską, z 20-tys. korpusu ekspedycyjnego powróciło tylko 121 żołnierzy.
W latach 1878-80 W. Brytania podjęła drugą wyprawę przeciwko Afganistanowi. Tym razem przyświecał jej dodatkowo cel strategiczny. Mianowicie Rosja równolegle zajmowała chanaty mongolskie w Środkowej Azji i chodziło o to, by ją ubiec przed zagarnięciem również Afganistanu. Druga wojna afgańska skończyła się dla Brytyjczyków jednak tylko połowicznym sukcesem. Prawie bez oporu opanowali wschodnie terytoria kraju ze stolicą, Kabulem, ale późniejsze bunty i powstania ludności stały się dla Brytyjczyków bardzo uciążliwe. Postanowili więc wycofać się z Afganistanu, również dlatego, że upadła groźba konfliktu brytyjsko rosyjskiego, wobec zakończenia wojny rosyjsko-turec-kiej. W rokowaniach z emirem Abdur Rahmanem, Indiom Brytyjskim przypadły spore terytoria (region Kandaharu), na południu Afganistanu, w zamian za wysokie roczne subsydium. Wszak po roku Brytyjczycy również Kandahar przekazali Afganistanowi, utrzymując tylko swą protekcję polityczną.
Rywalizacja między Rosją a Wielką Brytanią o wpływy w regionie jednak wciąż trwała i groziła wybuchem wojny brytyjsko-rosyjskiej. Gdy Wielka Brytania nie uzyskała poparcia Niemiec i Austro-Węgier, a Turcja nie zgodziła się na przepłyniecie floty brytyjskiej przez Dardanele na Morze Czarne - został w 1885 r. zawarty w Londynie kompromisowy układ, ustalający linię graniczną między Rosją a Afganistanem, a także Indiami i Afganistanem. Emir afgański ogłosił też wtedy pełną izolację od państw europejskich, a więc również Wielkiej Brytanii i Rosji. Tę zasadę separacji Afganistan utrzymał ściśle aż do I wojny światowej, podczas samej wojny zachowując potem neutralność.
 
Powstanie Sipajów.  Od początku istnienia brytyjska Kompania Wschodnioindyjska werbowała żołnierzy do swych wojsk piechoty wśród miejscowych plemion, głównie Ghurków i Sikhów. Zwano ich Sipajami (miejscowi), przy czym oficerami byli wyłącznie Anglicy. Powodowało to niejednokrotnie wzajemne konflikty. W 1857 r. miał miejsce poważny bunt Sipajów, spowodowany instrukcją stosowania tłuszczu krowiego do konserwacji amunicji, co godziło w uczucia religijne Hindusów. Bunt objął ok. 80 tys. żołnierzy w północnych i środkowych Indiach. Wymordowali oni swych oficerów, wraz z ich rodzinami, i zdobyli stolicę Delhi. Rebelia wzmocniona została przez lokalne powstania chłopskie i ogłoszenie przez ludność muzułmańską świętej wojny (dżihad) przeciwko Brytyjczykom. Opanowali oni sytuację dopiero po roku, po ściągnięciu znacznych sił z metropolii. Brytyjczycy zakończyli bunt równie okrutnie, jak Sipajowie go zaczęli, rozstrzeliwując buntowników przez przywiązywanie ich do luf armatnich.
Po nieudanym buncie Sipajów Wielka Brytania zmuszona została jednakże do zmiany swej dotychczasowej polityki wobec ludności Indii na bardziej liberalną. Przede wszystkim w 1858 r. zlikwidowano Kompanię Wschodnioindyjską, jak również brytyjską Radę Kontrolną. Administracja kolonii uzależniona została bezpośrednio od parlamentu i rządu brytyjskiego, a gubernator otrzymał tytuł wicekróla. Nową patriarchalną politykę miała gwarantować królowa Anglii, Wiktoria, która w 1877 r. w Delhi koronowana została na cesarzową Indii. Ceremoniom koronacyjnym towarzyszył iście wschodni przepych, który jednak spotkał się z ogólną krytyką, gdyż panował wtedy w Indiach wielki głód, spowodowany przez suszę w 1876 r. i powodzie w roku następnym. W ich wyniku zmarło 5 mln ludzi. Podobna klęska suszy i głodu oraz śmierć dalszych 5 mln osób powtórzyły się jeszcze w latach 1896-97.

Reformy brytyjskie. Po przejęciu władzy na Półwyspie Indyjskim bezpośrednio przez parlament brytyjski, rząd brytyjskiego gubernatora-wicekróla zmuszony był do realizacji szerokich reform gospodarczych. Wydano szereg ustaw w zakresie socjalnych warunków pracy, m.in. wprowadzono w zakładach pracy jeden dzień w tygodniu wolny od pracy i zakaz zatrudniania dzieci poniżej dziewięciu lat. W odpowiedzi na liczne rozruchy w miastach i bunty chłopskie, wydane zostały ustawy, ograniczające lichwę i możliwość usuwania chłopów z ziemi. Zrezygnowano też z zamiarów chrystianizacji miejscowej ludności. 
Przeprowadzone zostały znaczące reformy w oświacie i nauce. Rozbudowano szkolnictwo, utworzono sieć gimnazjów z angielskim językiem nauczania, uniwersytety w Kalkucie, Madrasie i Bombaju. Równocześnie w Indiach rozpoczęły się przemiany struktur gospodarki feudalnej i manufakturowej na nowocześniejsze struktury gospodarki kapitalistycznej. Przystąpiono do budowy linii kolejowych i rozbudowy sieci drogowej na całym subkontynencie. 
Miarą nowej polityki było utworzenie w 1888 r. Hinduskiego Kongresu Narodowego, ogólnokrajowej partii, głoszącej pokojowe przejęcie władzy, zaś w 1906 r. Wszechindyjskiej Ligi Muzułmańskiej, o podobnym programie działania. W tym też okresie wprowadzone zostały reformy konstytucyjne, znacznie rozszerzające udział lokalnych elit hinduskich w rządzeniu krajem. Równocześnie w pierwszych latach XX stulecia nastąpiło pełne scalanie wszystkich terytoriów Półwyspu Indyjskiego w jedno państwo Indie Brytyjskie. Szereg pomniejszych księstw i krajów dobrowolnie oddawało się pod protektorat Brytyjczyków, niektóre z księstw były przez nich przejmowane, gdy lokalny maharadża nie miał naturalnego spadkobiercy, lub w drodze wykupu. W 1911 r. stolicą państwa ustanowiono Delhi, historyczną stolicę Wielkich Mogołów, i przyjęto język angielski jako urzędowy.

Chiny 

Dwie wojny opiumowe, powstanie tajpingów.  Na początku XIX w. panujący w Chinach Mandżurowie, kierując się własnymi zyskami, ograniczyli handel z zagranicą do kilku monopolistycznych organizacji kupieckich, znajdujących się pod ich nadzorem. Protestowali przeciwko temu kupcy europejscy, zwłaszcza angielscy i francuscy, którzy działali w ramach ekspansywnych Kompanii Wschodnioindyjskich. Proponowali oni przede wszystkim otwarcie wielkiego chińskiego rynku zbytu dla swych towarów. Kupując w dużych ilościach herbatę, jedwab, ryż i wytwory rzemiosła, musieli płacić za te towary srebrem, z braku zgody na wwóz do Chin ich towarów. Dla zrównoważenia bilansu płatniczego, kupcy angielscy zaczęli do Chin dostarczać w dużych ilościach opium z upraw w Indiach Brytyjskich. Palenie opium bardzo się w Chinach rozpowszechniło, mimo szkodliwego działania na zdrowie palących, a handel nim przybrał formę kontrabandy. 
Gdy na polecenie cesarza władze Kantonu dokonały blokady faktorii angielskich i spalono 20 tys. skrzyń z zarekwirowanym opium, rząd Wielkiej Brytanii uznał to za pretekst do wszczęcia karnej wojny (1839-42) przeciwko Chinom. Eskadra okrętów brytyjskich zaatakowała Kanton, a oddziały desantowe piechoty zajęły ten port, później także szereg innych miast przybrzeżnych, łącznie z Szanghajem. Rząd Czingów musiał skapitulować, gdyż Brytyjczycy dysponowali znacznie nowocześniejszym uzbrojeniem, któremu Chińczycy nie potrafili się przeciwstawić. 
W zawartym traktacie nankinskim Chiny zgodziły się na udostępnienie W. Brytanii pięciu dużych portów, ograniczenie cła wwozowego do 5 %, przyznanie praw eksterytorialnych dla Brytyjczyków i inne. Podobne traktaty spisane zostały również z Francją i USA. Francuzi dodatkowo uzyskali zgodę na prowadzenie w Chinach działalności misyjnej przez Kościół katolicki.
Po pierwszej wojnie opiumowej w ciągu kilku lat import tkanin bawełnianych i wełnianych z W. Brytanii do Chin wzrósł ok. 4-krotnie. Zrujnował on tysiące drobnych zakładów tkackich w całych kraju i spowodował wystąpienie dużego deficytu w handlu zagranicznym. Wzrósł też znacznie kurs srebrnego pieniądza, jakim płacono za import towarów, w stosunku do pieniędzy miedzianych, będących w obrocie wewnętrznym. W konsekwencji nastąpił znaczny wzrost podatków i gwałtowna pauperyzacja ludności. Na tym tle doszło do dziesiątków powstań i buntów, głównie chłopskich, zwłaszcza w prowincjach południowych, które najbardziej ucierpiały wskutek brytyjskiej agresji.
W połowie XIX w. bunty te stały się zarzewiem  wielkiego ruchu o charakterze religijno-militarnym, zwanego powstaniem tajpingów. Przywódcą ruchu stał się charyzmatyczny mistyk Hong Xiuquan. Proklamował on w sierpniu 1851 utworzenie Niebiańskiego Królestwa Wielkiego Pokoju, od którego chińskiej nazwy pochodzi nazwa powstania. Sam siebie ogłosił władcą. Ogłosił też nową religię, będącą mieszanką chrystianizmu i konfucjanizmu. Wprowadzała ona purytańskie zasady moralne, wspólną własność majątkową, równy podział ziemi, równość kobiet i mężczyzn, mandarynów i chłopów itp. A także surową dyscyplinę i wojskową organizację. Znakiem tajpingów była żółta przepaska na głowie i długie włosy bez warkoczyka. 
Powstanie tajpingów w ciągu kilku lat, głównie w drodze zbrojnych podbojów, ogarnęło prawie całe Chiny. W 1853 r. powstańcy zajęli Nankin, ogłosili go swoją stolicą pod nazwą Tianjing (Niebiańskie miasto) i utworzyli scentralizowane państwo. Wprowadzili w nim nowe prawa, w tym najważniejszą była ustawa o ziemi, która znosiła majątki dworu cesarskiego i feudałów, przekazując je do wspólnego użytkowania przez gminy chłopskie. Inne prawa zniosły klasy społeczne, wprowadziły równouprawnienie płci, zakazały opium, hazardu, tytoniu, alkoholu, poligamii, niewolnictwa i prostytucji. Zakazano również tradycyjnego krępowania stóp kobiet. Pomimo tych idei, rządy były brutalne i mało efektywne, ograniczając się głównie do dużych miast. Wojska cesarskie utrzymały rejon Pekinu i Szanghaju i w 1856 r. przystąpiły do kontrnatarcia, ułatwionego przez wewnętrzne walki i rozłam w obozie tajpingów. 
Sytuacja wewnętrzna Cesarstwa Chin skomplikowała się dodatkowo przez wybuch w 1856 r. w północno-wschodnich Chinach drugiej wojny opiumowej z W. Brytanią i Francją. Rozpoczęła się ona od zbombardowania Kantonu przez eskadrę kanonierek brytyjskich i trwała w dwu etapach cztery lata. W jej trakcie Europejczycy rozbili anachronicznie uzbrojone wojska Czingów i zajęli ważniejsze miasta i porty w północnych Chinach. W tym stolicę Pekin, którą władze mandżurskie oddały bez walk. W zawartych w Tiensinie i Pekinie traktatach pokojowych, Wielka Brytania powiększyła swe terytorium Hong-Kongu, porty chińskie zostały otwarte dla handlu z W. Brytanią, Francją i USA, a kupcy tych państw uzyskali określone przywileje w handlu z Chinami itp. Dodatkowo Rosja, która nie wzięła udziału w II wojnie opiumowej, odzyskała kraje Nadamurski i Ussuryjski.
Pełne podporządkowanie Chin przez państwa europejskie nie było jednak możliwe, wobec pozostawania znacznych obszarów kraju pod władzą tajpingów. W 1860 r. rozpoczęli oni nowy marsz na północno-wschodnie prowincje. Początkowo odnosili sukcesy i podjęli próbę opanowania największego ośrodka gospodarczego Chin, Szanghaju. Zostali wszak odparci z dużymi startami przez wojska cesarskie, wspierane przez kanonierki, artylerię i oddziały brytyjskie, francuskie i amerykańskie. Głównie ta interwencja państw europejskich spowodowała, że do 1864 r. wojska tajpingów zostały rozgromione. Ostatnim akordem powstania było zdobycie przez wojska rządowe Nankingu, będącego stolicą tajpingów, samobójstwo Niebiańskiego Króla i rzeź 100 tys. obrońców miasta. Ocenia się, że w czasie trwania powstania tajpingów oraz drugiej i trzeciej wojny opiumowej zginęło ok. 20 mln ludzi.

Reformy dynastii Qing. Po wojnach domowych i z mocarstwami europejskimi rządzący Chinami, Mandżurowie zrozumieli konieczność unowocześnienia gospodarki, zreformowania armii i rezygnacji z izolacji wobec świata zewnętrznego. W Pekinie powołano wtedy specjalny urząd, którego zadaniem było nawiązanie stosunków gospodarczych i naukowych z zagranicą oraz przeprowadzenie reform w Cesarstwie z wykorzystaniem osiągnięć światowych. Ze środków państwowych wybudowano szereg stoczni okrętowych, fabryk metalurgicznych i zbrojeniowych, arsenałów, kopalń węgla kamiennego, uruchomiono w 1881 r. pierwszą linię kolejową w północnych Chinach. Równocześnie kapitaliści zagraniczni i rodzimi budowali liczne przedsiębiorstwa przemysłu lekkiego, przetwórstwa produktów rolniczych, materiałów budowlanych i komunalne.
Wysiłki Chińczyków, by wyrwać się z zacofania gospodarczego były jednakże skutecznie hamowane przez wielkie kataklizmy przyrody i obce mocarstwa, głównie europejskie. W latach 1876-79 na skutek dotkliwej trzyletniej suszy i plagi szarańczy w całym prawie kraju wystąpiła klęska głodu i epidemicznych chorób, które spowodowały śmierć ok. 13 mln ludzi. Natomiast w 1887 r. w wyniku powodzi w dorzeczu rzeki Żółtej, która zmieniła wtedy swój bieg, utonęło i zmarło z głodu ok. 1,5 mln osób. 

Wojny z Francją, W. Brytanią i Japonią. W ostatnim ćwierćwieczu XIX w. Chiny zaatakowane zostały przez Japonię, Francję i W. Brytanię. W 1872 r. Japończycy zajęli i anektowali wyspę Okinawę, a w 1875 r. rozpoczęli zbrojną interwencję na Półwyspie Koreańskim. Natomiast Francja, po krótkiej wojnie w 1884 r. przejęła pod swój protektorat prowincję Tonkin w północnym Wietnamie. Podobnie w 1886 r., po wyparciu wojsk chińskich z Birmy na Półwyspie Indochińskim, kraj ten wcielony został do Imperium Brytyjskiego. Z kolei w 1895 r. Japonia rozgromiła słabe wojska chińskie pod Mukdenem w południowej Mandżurii i po wymuszonym pokoju przejęła wyspy Tajwan i Peskadory, zaś Korea została uniezależniona od Chin, które zobowiązane zostały też do zapłacenia Japonii dużej kontrybucji, otworzenia szeregu portów dla statków japońskich i inne.  
To “oskubywanie” Cesarstwa Chińskiego trwało aż do początków XX w. W 1905 r. Japonia objęła protektorat nad Koreą i Mandżurią. Wcześniej, w 1900 r., Mandżuria znalazła się w strefie wpływów Rosji, co trwało 5 lat do czasu przegranej przez nią wojny z Japonią. Równocześnie przez całe drugie półwiecze XIX stulecia rozszerzały się wpływy państw europejskich i USA w Chinach, przejmowały one porty, terytoria na wybrzeżach, uzyskiwały koncesje na wydobywanie kopalin i coraz szersze przywileje handlowe. Do grona okupantów dołączyły też w 1897 r. Niemcy, których wojska obsadziły rejon miasta Kiaoczou na Półwyspie Szantuńskim nad Morzem Żółtym.

Powstanie Bokserów, Republika Chińska.  Beznadziejna sytuacja polityczno-gospodarcza Chin, panoszenie się obcokrajowców, działalność misjonarzy katolickich, postrzegana jako zagrożenie dla tradycyjnej kultury, groźba rozbioru Chin przez mocarstwa zachodnie - powodowały narastanie buntu społecznego przeciwko nieudolnej i skorumpowanej administracji cesarskiej państwa. Powstawały różne organizacje, kluby, gazety, które stawiały sobie za cel odnowę Chin i wyrzucenie z kraju obcokrajowców. W 1899 r. doszło do wielkich rozruchów przeciwko cudzoziemcom w Chinach Północnych, a w 1900 r. do zbrojnych wystąpień tajnego stowarzyszenia Oddziały Sprawiedliwości i Pokoju. Znane są one powszechnie pod nazwą powstania Bokserów, gdyż członkowie stowarzyszenia uczyli ludność walki na pięści. Należeli do nich głównie młodzi chłopi, drobni rzemieślnicy oraz handlarze, przewoźnicy, żołnierze i zakonnicy. Powstańcy zajęli stolicę Pekin i znaczne terytoria północnych Chin, przy czym byli skrycie wspierani przez cesarzową. Nie oparli się jednak interwencji 40-tys. korpusu regularnych wojsk sześciu państw europejskich, Japonii i USA, dowodzonych przez niemieckiego feldm. Waldersee. Rząd Czingów podporządkował się wtedy obcym mocarstwom i w ostatniej fazie powstania Bokserów wojska rządowe walczyły wspólnie z armią interwentów przeciwko powstańcom. Tym nie mniej Cesarstwo Chin obciążone zostało olbrzymią kontrybucją na rzecz mocarstw zachodnich. 
Klęska powstania Bokserów skłoniła największą antymandżurską organizację tj. Krajową Partię Ludową, (późniejszy Kuomintang), do starannego przygotowania się do obalenia władzy cesarskiej. Dokonała tego przy okazji buntu wojskowego w Wuhan w środkowych Chinach. Cesarz wówczas abdykował, zaś w miejsce Cesarstwa w 1912 r. w Nankinie proklamowana została Republika Chińska. Jej pierwszym prezydentem został Sun Jat-Sen (1912-25), twórca partii Liga Związkowa na emigracji, oraz autor trzech zasad rewolucji republikańskiej: nacjonalizm, demokracja i dobrobyt. Mongolia i Tybet ogłosiły wtedy swą niepodległość.

Japonia - nowe mocarstwo

Izolacja, koncesje amerykańskie. Do połowy XIX w. Japonia pozostawała w prawie zupełnej izolacji od świata zewnętrznego. Wszelkie propozycje nawiązania kontaktów handlowych i gospodarczych, stawiane w latach 1820-50 Japonii, głównie przez ekspedycje poselskie Rosji i Wielkiej Brytanii, były odrzucane przez rządy panującego rodu Tokugawa. Zezwalały one tylko na prowadzenie ograniczonego handlu przez kupców chińskich za pośrednictwem Holendrów, zresztą przy ścisłej kontroli szogunatu.
Równocześnie nastąpiła w Japonii zmiana gospodarki z typowo feudalnej na wczesnokapitalistyczną. Na skutek zagarniania przez lichwiarzy drobnych działek zadłużonych i zubożałych chłopów, przenosili się oni masowo do miast, stając się tam tanią siłą roboczą do wynajęcia. Zatrudniani byli w organizowanych przez książąt feudalnych manufakturach, wśród których najwięcej było włókienniczych, przędzalniczych, tkalni jedwabiu, farbiarni, garncarni, wytwórni papieru i laki.
Przeobrażeniu uległa też feudalna klasa samurajów. Ich usługi wojskowe stały się zbędne i w coraz większym stopniu zajmowali się oni handlem i drobnym rzemiosłem. Zasilili też kręgi opozycji przeciwko szogunatowi, krępującemu poprzez podatki i reglamentację rozwój ich zakładów pracy. 
Po zwycięskich dla mocarstw europejskich wojnach opiumowych w Chinach, również Stany Zjednoczone zainteresowały się możliwościami wykorzystania Z\Azji Wschodniej, jako swego rynku zbytu. W tym celu w 1852 r. rząd USA wysłał do Japonii wojskową ekspedycję z propozycjami udostępnienia 1-2 portów na wyspach japońskich dla utworzenia w nich amerykańskich baz handlowych i zaopatrzeniowych dla statków wielorybniczych. Po odmowie szoguna, w ciągu roku przybyła do zatoki morskiej obok Jokohamy nowa ekspedycja dziewięciu amerykańskich okrętów wojennych z 250 działami i desantem piechoty morskiej. Wtedy szogun zgodził się na zawarcie odpowiedniego traktatu i udostępniono Stanom Zjednoczonym dwa porty. W ciągu kilku lat podobne układy zawarła Japonia również z Anglią, Rosją, Francją i Holandią.
Po długim stuletnim okresie izolacji, Japonia otwarła się więc na handel i współpracę gospodarczą ze światem zewnętrznym. W następnych latach napływ tanich przemysłowych towarów spowodował jednakże wszechstronny kryzys półfeudalnych manufaktur i rzemiosła, jak również kryzys władzy feudalnej w Japonii. W ich wyniku miały miejsce liczne bunty ludności oraz wojna domowa w 1867/68 r., jaka wybuchła po wielkiej klęsce głodu. Po niej urząd szoguna został zniesiony i cesarz odzyskał bezpośrednią władzę w państwie. Przeniósł on z powrotem stolicę z Kioto do Edo, zmieniając jego nazwę na Tokio. Miasto to odbudowywało się wtedy po wielkim trzęsieniu ziemi z 1857 r. i pożarach, które strawiły papierowo-drewnianą zabudowę i spowodowały śmierć 107 tys. ludzi. 

Restauracja Meiji.  Przełom w ustroju władzy, jaki się w Cesarstwie Japońskim dokonał w 1868 r. nazwano restauracją Meiji, to jest “światłych rządów cesarza”. Zniesione zostały struktury feudalne przez przejęcie lenn od samurajów, którym wypłacono odprawy pieniężne. Wprowadzono powszechne szkolnictwo, stypendia dla studiujących za granicą, zreformowano system lecznictwa, administrację, sądownictwo i system monetarny. Wprowadzono powszechny obowiązek służby wojskowej i zreorganizowano armię wg wzorów pruskich. 
Japonia podjęła wówczas ambitnie współzawodnictwo gospodarcze z Zachodem. Korzystając szeroko z zagranicznych specjalistów, maszyn, urządzeń i wynalazków, budowano nowoczesny przemysł, utworzono wielkie koncerny bankowo-przemysłowe Mitsui, Mitsubishi, Suminato i inne. Utworzono pocztę, zbudowano pierwszą linię kolejową z Tokio do Jokohamy. 
Nowe warunki gospodarki kapitalistycznej powodowały jednak napięcia w stosunkach społecznych. To też powstały różne organizacje walczące o prawa pracownicze, zawiązały się partie polityczne. W wyniku ich działalności, nacisków i walki wprowadzona została w Cesarstwie w 1889 r. konstytucja, a w 1890 r. parlament. Konstytucja jednakże utrwaliła centralną władzę i absolutyzm cesarski. 
Japońska ekspansja w XIX wieku. Pod koniec XIX w. Japończycy rozpoczęli ekspansywną politykę we Wschodniej Azji. W 1894 r. w wojnie z Chinami rozbili ich armie w Korei i w południowej Mandżurii oraz zniszczyli chińską flotę na Morzu Żółtym. Następnie zagarnęli jeszcze wyspy Tajwan i Peskadory. Jednak w wyniku interwencji mocarstw zachodnich musieli wycofać się z Półwyspu Liaotang i Portu Artura w Mandżurii, a Korea stała się państwem niezależnym. 
W 1900 r. Japonia wzięła udział, wespół z mocarstwami europejskimi i USA, w stłumieniu powstania Bokserów w Chinach, a przy okazji ustaliła swój protektorat nad Koreą. Natomiast w 1904 r. wszczęła wojnę z Rosją. Zakończyła się ona zwycięstwem Japończyków, którzy pokonali wojska rosyjskie pod Mukdenem w Mandżurii, opanowali na powrót Półwysep Liaotang z Port  Arturem, po kilku miesięcznym jego oblężeniu, oraz zniszczyli nieomal całkowicie rosyjską flotę dalekowschodnią, także bałtycką w cieśninie Czuszimskiej na Morzu Japońskim. 
W zawartym po wojnie traktacie pokojowym, Japonia odzyskał południową część Sachalinu i utwierdziła swe wpływy w regionie północno-wschodnich Chin. W 1910 r. dokonała aneksji Korei. Odtąd Japonia stała się najpotężniejszym państwem na Dalekim Wschodzie, a głównym kierunkiem jej zaborczej ekspansji stała się Mandżuria i północne Chiny. Zamiar ich opanowania stał się później podstawowym powodem przystąpienie Japonii w 1914 r. do pierwszej wojny światowej.

Kolonizacja Azji Południowo-Wschodniej

W XIX w. mocarstwa europejskie i USA dokończyły dzieła kolonizacji całej Azji Południowo-Wschodniej. Ostało się tylko jedno niepodległe państwo Królestwo Syjamu w środkowej części Półwyspu Indochińskiego. Podstawowymi motywami działania państw kolonizatorskich była chęć pozyskania surowców rzadkich metali, używek i artykułów żywnościowych oraz rynków zbytu dla własnej gotowej produkcji fabrycznej. Osiągane zyski wynikały głównie z różnicy cen - bardzo niskich na produkty nieprzetworzone i wysokich na wyroby przemysłowe. Przy czym ceny z reguły ustalane były przez kupców europejskich. Metropolie ustalały też cła graniczne i organizowały transport towarów. Po uruchomieniu w 1869 r. Kanału Sueskiego, czas i koszt transportu morskiego do Europy znacznie się obniżyły, zaś na terenach kolonialnych budowano intensywnie szlaki kolejowe, zwykle prowadzące od portów przeładunkowych w głąb kraju. Korzystając również z bardzo taniej miejscowej siły roboczej kolonizatorzy budowali liczne kopalnie rud metali, kruszców, minerałów, natomiast nie angażowali się prawie zupełnie w budowę fabryk przetwórczych, z wyjątkiem wstępnej obróbki wywożonych surowców, np. łuszczarni ryżu.  
Największe terytoria zajęli Holendrzy, już od XVII w. posiadający bazy handlowe i znaczne obszary na wyspach Jawa, Borneo, Sumatra i Celebes, wykorzystywanych na plantacje upraw rolniczych. Do końca XIX w. opanowali oni terytoria tych wysp, również zachodnią część wyspy Nowa Gwinea i wiele wysp pomniejszych, tworząc wielkie kolonialne imperium Holenderskie, Indie Wschodnie. Najdłużej opór Holendrom stawiał Sułtanat Aceh na zachodnim skraju Sumatry, gdzie walki trwały do pierwszych lat XX w. Głównymi eksploatowanymi bogactwami Indii Holenderskich były przyprawy korzenne, ryż, kawa, herbata, tytoń, indygo, kauczuk, kość słoniowa, boksyty, cyna, drewno chininowe, zaś od początków XX w. także ropa naftowa. 
Również od XVIII w. działały w Azji Płd.-Wsch. faktorie handlowe W. Brytanii w zachodniej części Indochin i na Sumatrze. W 1819 r. Brytyjczycy założyli na Półwyspie Malajskim wolnocłowy port Singapur, który stał się szybko ważnym centrum handlu morskiego w regionie. Sukcesywnie, w drodze układów lub zbrojnych podbojów, W. Brytania do 1886 r. opanowała zachodnie części wysp Nowa Gwinea i Borneo oraz tereny Birmy na zachodzie Indochin. Te ostatnie włączone zostały do Indii Brytyjskich. Ze skolonizowanych obszarów wywożono: herbatę, tytoń, kauczuk i cynę. 
Francuzi pojawili się w Indochinach po raz pierwszy w 1859 r. w czasach II Cesarstwa Napoleona III Bonaparte. Ich ekspedycje wojskowe opanowały sukcesywnie do 1893 r. całą wschodnią część Półwyspu Indochińskiego. Walcząc z wojskami lokalnych władców, zajęli kolejno Annam, Kochinchinę i Kambodżę, a następnie, w drodze niewypowiedzianej wojny z Chinami, w latach 1883-85 terytoria Tonkinu i w 1893 r. Laosu. Ze wszystkich tych krajów utworzono Indochiny Francuskie. Główne eksploatowane bogactwa to: ryż, herbata, kauczuk i cyna. 
Najpóźniej swe zainteresowania kolonialne objawiły Niemcy i Stany Zjednoczone. Niemcy w 1884 r. zajęły północno-wschodnią ćwiartkę wyspy Nowej Gwinei oraz sąsiednie archipelagi wysp Mariany, Karoliny, Marshala i Wyspy Salomona, nazwane odtąd Archipelagiem Bismarcka. Natomiast Stany Zjednoczone, w drodze wojny w latach 1898/99, wyparły Hiszpanów z Archipelagu Filipin. Walki na wyspach filipińskich prowadzili Amerykanie jednak dłużej, bo do 1905 r. Mianowicie przed przejęciem przez nich Filipin trwało tam od kilku lat antykolonialne powstanie rdzennej ludności. Hiszpanie nie potrafili go opanować, a od czasu rozpoczęcia wojny hiszpańsko-amerykańskiej, Amerykanie podburzali i wspierali powstańców, obiecując Filipińczykom niepodległość narodową. Gdy zaś potem sami przejęli kolonialne władztwo, nacjonaliści filipińscy poczuli się zdradzeni i desperacko walczyli o swą niepodległość z nowymi kolonizatorami. Między innymi, wskutek blokady przez flotę USA wyspy Mindanao, zmarło tam z głodu 100 tys. ludzi. Głównymi bogactwami Filipin były: złoto, miedź, orzechy kokosowe, bawełna, trzcina cukrowa i drzewa morwowe.
W dniach 26 i 27 sierpnia 1883 r. na wyspie Krakatau, leżącej pomiędzy wyspami Jawą i Sumatrą, miała miejsce największa erupcja wulkaniczna w czasach nowożytnych. Wielokrotne wybuchy wulkanu Krakatau i kilkunastu wulkanów na sąsiednich wyspach utworzyły chmurę popiołów wulkanicznych grubości kilkudziesięciu kilometrów, przesłaniającą przez wiele dni światło dzienne na olbrzymich przestrzeniach. Wybuchy wulkaniczne i fale morskie tsunami zabiły ok. 35 tys. ludzi, głównie w miastach przybrzeżnych sąsiedniej Jawy i Sumatry. Dwie trzecie wyspy Krakatau, liczącej 40*20 km, zniknęły w morzu.

Australia Brytyjska

Kolonizacja Australii. Od czasu założenia w 1788 r. pierwszej osady Port Jackson (Sydney) na wschodnimi wybrzeżu, przez ok. 40 lat Wielka Brytania traktowała Australię wyłącznie jako miejsce zsyłki więźniów. Do 1858 r. przewieziono ich z metropolii ponad 160 tys. Karczowali oni lasy, zagospodarowywali ugory, hodowali owce na rozległych sawannach. Ale przede wszystkim budowali wzdłuż wybrzeży osady, które potem przekształciły się w miasta portowe. 
Na początku XIX w. kontynent australijski zamieszkiwało ok. 300 tysięcy tubylczej ludności, zwanej aborygenami. Żyli oni na bardzo niskim poziomie cywilizacyjnym, jakby z epoki prehistorycznej, licząc w skali europejskiej. Prowadzili koczowniczy tryb życia, trudniąc się zbieractwem i łowiectwem, a na wybrzeżach rybołówstwem. W szeregu konfliktach europejscy przybysze dokonali masakry aborygenów i wyparli ich ze wschodnich terytoriów w głąb kontynentu. 
Wnętrze Australii było trudno dostępne, z tego też względu zostało przebadane dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Wcześniej rozpoznane zostały wybrzeża, zwłaszcza południowe oraz wschodnie i na nich w dogodnych miejscach założono wiele portów i przystani. W 1851 r. na terenach w odległości ok. 400 km od wschodnich wybrzeży odkryte zostały bogate pokłady złota. Od tego czasu nastąpiło wielkie przyspieszenie osadnictwa. Ta “gorączka złota” sprawiła, że w 1861 r. zamieszkiwało Australię już milion osadników z Europy, głównie z W. Brytanii, i chińskich robotników kontraktowych. Zaś w 1890 r. ilość mieszkańców kontynentu wzrosła do ponad trzech milionów. Administracyjnie Australia podzielona została na 6 stanów, posiadających własne samorządy i zrzeszonych w Związku Australijskim, podległym bezpośrednio Koronie brytyjskiej. 

Kolonizacja Nowej Zelandii. W 1814 r. Brytyjczycy przejęli i rozpoczęli kolonizację także dwóch dużych wysp Nowej Zelandii na wschód od Australii. Miejscowa ludność, Maorysi, stawiała opór przybyszom w walkach partyzanckich aż do 1870 r. Również na Nowej Zelandii zostały w 1861 r. odkryte duże złoża złota, co podobnie jak w Australii, nasiliło poważnie osadnictwo Brytyjczyków. Ale największym bogactwem wysp okazała się hodowla owiec i bydła, a również wielorybnictwo. To też w pierwszym dziesięcioleciu XX w. poziom życia i dobrobyt mieszkańców Nowej Zelandii, także południowo-wschodnich stanów Australii, należały do najwyższych w świecie.

Stany Zjednoczone - nowe mocarstwo

Imigracja z Europy, kolonizacja Zachodu.  Od początku XIX w. w Stanach Zjednoczonych A.P. trwała intensywna kolonizacja terenów, położonych na zachodzie i w głębi państwa. Tabory napływających nieustannie imigrantów europejskich przesuwały się coraz bardziej na zachód kontynentu, znacząc swe szlaki nowymi fortami, osadami, farmami rolnymi i hodowlanymi. Państwo rozszerzało też nieustannie swe granice. W 1803 r. Stany Zjednoczone zakupiły od Francuzów wielkie terytoria środka kontynentu Ameryki Płn., tak zwaną Luizjanę, o powierzchni 2.120.000 km kwadratowych, powiększając w ten sposób swe terytorium w dwójnasób, zaś w 1819 r. zakupiono od Hiszpanów Półwysep Florydy w płd.-wsch. części kontynentu. 
Tabory osadników nie uznawały politycznych granic i docierały również na gościnne równiny wyżyn Teksasu w środku Ameryki Północnej. Prowincja ta należała do powstałej w 1822 r. Republiki Meksyku, wcześniej zaś, to jest od XVIII w., przynależała do hiszpańskiego Wicekrólestwa Meksyku. Lecz w 1845 r. przyłączona została do Stanów Zjednoczonych. Spowodowało to wojnę z Meksykiem, który, po jej przegraniu w 1848 r., stracił dodatkowo połowę swego terytorium, aż do Oceanu Spokojnego. Po wytyczeniu granicy z brytyjską Kanadą i zakupie od Rosjan Półwyspu Alaski, USA osiągnęły powierzchnię ponad 9 mil. kilometrów kwadratowych, stając się trzecim co do wielkości, po Rosji i Chinach, państwem świata. Szybko wzrastała też ludność Stanów i w 1865 r. osiągnęła 31,5 mil. osób. Osadnictwo wciąż nowych rzesz europejskich imigrantów, głównie z Irlandii, Anglii, Włoch, Grecji, Niemiec i Polski, odbywało się oczywiście kosztem tubylczej ludności indiańskiej. Została ona bezwzględnie eksterminowana i ostatecznie zepchnięta do wyznaczonych rezerwatów na północnych terytoriach państwa. 
Równie szybki był rozwój gospodarczy kraju. Nie był jednakże równomierny i w połowie XIX w. zaznaczyły się wyraźne różnice między dwoma dominującymi regionami we wschodniej części USA. Region północny był wysoko zurbanizowany i uprzemysłowiony, natomiast południowe stany pozostawały rolnicze, bazując na wielkich plantacjach i niewolniczej pracy Murzynów afrykańskich. Ta różnorodność rozwoju powodowała napięcia społeczne i różnice interesów między oboma regionami. Stało się to przyczyną secesji z Unii w grudniu 1860 r. Stanu Karolina, a w następnym roku dalszych 11 stanów południowych. Utworzyły one Skonfederowane Stany Ameryki i proklamowały swą niepodległość, powołując własnego prezydenta i siły zbrojne. Efektem była pięcioletnia wojna uprzemysłowionej Północy USA z rolniczym Południem.

Wojna secesyjna 1861-65. Unia, grupująca północne stany, dysponowała rozwiniętym przemysłem, rozbudowaną siecią kolejową i liczyła 22 mln mieszkańców, podczas gdy Konfederacja zamieszkana była tylko przez 9 mln. ludzi. To też władze Unii przede wszystkim starały się secesję zdławić środkami gospodarczymi, głównie przez blokadę portów morskich. Szybko jednakże doszło do walk zbrojnych, w których, po początkowych sukcesach konfederatów, przewagę uzyskali unioniści, lepiej uzbrojeni i wyposażeni. Obie strony otrzymały ograniczone wsparcie różnych europejskich państw. Zwłaszcza na pomoc Wielkiej Brytanii i Francji liczyła Konfederacja, nie napłynęła ona jednak w znaczącym stopniu. Jednym z istotnych elementów wojny był stosunek do niewolnictwa. Istniało ono jeszcze w południowych stanach, gdzie cztery miliony czarnych niewolników było prywatną własnością 300 tysięcy białych plantatorów. Proklamacja prezydenta Lincolna w styczniu 1863 r. o uwolnieniu wszystkich czarnych niewolników w Konfederacji, przeciągnęła więc ludność murzyńską Południa na stronę Unii, co w dużym stopniu przyczyniło się do jej zwycięstwa. 
Wojna miała bardzo krwawy przebieg, spowodowała śmierć ok. 700 tys. ludzi i zniszczenie wielu miast i połaci kraju, głównie na Południu. Przełomem w wojnie była bitwa 3 lipca 1863 r. pod Gettysburgiem w Pensylwanii, w której konfederaci stracili 20 tys., a unioniści 24 tys. żołnierzy. Odtąd inicjatywę wojenną przejęła Unia, wypierając wojsk konfederatów z kolejnych stanów południowych. Wojna zakończyła się w kwietniu 1865 r. kapitulacją konfederatów, dowodzonych przez gen. Lee. Wybitne zasługi w zwycięstwie Unii mieli generałowie Grant, Sherman i Sheridan. 
Po wojnie Kongres uchwalił kilka poprawek do konstytucji Stanów Zjednoczonych, znoszących niewolnictwo oraz przyznających Murzynom obywatelstwo amerykańskie i prawa wyborcze. Autorem tych poprawek był prezydent Abraham Lincoln, gorący przeciwnik niewolnictwa. Nie doczekał jednak ich ogłoszenia, gdyż w kwietniu 1865 r. zastrzelony został w loży teatralnej przez agenta konfederatów. Zabójca wyskoczył potem na scenę, krzycząc wobec pełnej widowni “Sic semper tyrranis!” (Taki los czeka wszystkich tyranów!) i uciekł tylnym wyjściem. Podobnie z ręki zamachowców zginęli w XIX w. jeszcze dwaj prezydenci USA: J. Garfield w 1881 r. i Mc Kinley w 1901 r. Wojna secesyjna była ostatnią wojną, jaka miała miejsce na terytorium Stanów Zjednoczonych. Nie omijały je jednakże różne kataklizmy. Największym z nich było wielkie trzęsienie ziemi i pożar w San Francisco w 1906 r. W wyniku zniszczenia 28 tys. budynków, dach nad głową straciło wtedy ponad 220 tys., a zginęło ok. 700 osób.

Gospodarka i polityka zagraniczna. Po wojnie secesyjnej nastąpiło znaczne nasilenie imigracji europejskiej, a także z Chin i Japonii. W szczególności w końcu XIX w. co roku przyjeżdżało do Stanów ok. miliona nowych imigrantów. Przyspieszone zostało także uprzemysłowienie kraju, przy czym jego kołem zamachowych stała się głównie budowa nowych linii kolejowych. W 1869 r. oddana została do użytku pierwsza transoceaniczna magistrala kolejowa łącząca Nowy Jork nad Atlantykiem z San Francisco nad Oceanem Spokojnym. Sieć kolejowa umożliwiła też podjęcie intensywnego zagospodarowania obszarów w głębi kontynentu w dorzeczach Missisipi i Missouri i na południe od Wielkich Jezior. W 1914 r. USA osiągnęły 97 mln. mieszkańców, w tym 50 mln. stanowiła ludność miast. 
W XX. stulecie USA weszły jako najpotężniejsze państwo przemysłowe na świecie, ukształtowane w systemie gospodarki liberalno-kapitalistycznej. Symbolami amerykańskiego rozmachu stały się od 1908 r. samochody osobowe i mechanik-multimilioner Henry Ford, w którego fabrykach produkowano je seryjnie na ruchomych taśmach montażowych w tysiącach egzemplarzy dziennie. W 1914 r. wyprodukowanych zostało w USA już 485 tys. samochodów. Świadczyły one o wielkim postępie, jaki począwszy od przełomu XIX i XX w. dokonał się w technice i technologiach produkcyjnych, a określanych nazwą drugiej rewolucji przemysłowej. 
Druga rewolucja przemysłowa ogarnęła oprócz Stanów Zjednoczonych A.P., także najbardziej rozwinięte kraje Europy Zachodniej. Cechowały ją przede wszystkim zmiany źródeł energii. Dotyczyło to głównie energii elektrycznej, której znaczenie szybko rosło, kosztem maszyn parowych. Np. w latach 1900-1914 zainstalowana moc silników elektrycznych w USA wzrosła 10-krotnie, we Francji 7-krotnie. Drugim źródłem energii stały się silniki spalinowe, przez co wielkiego znaczenia nabrały zasoby ropy naftowej. Konsekwencją rewolucji przemysłowej było powstanie nowych gałęzi przemysłowych: elektrotechnicznego, chemicznego i motoryzacyjnego.
Rozwój amerykańskiej gospodarki cechowała niebywała koncentracja kapitałów, co wyrażało się w powstawaniu trustów i olbrzymich prywatnych koncernów “królów wielkiego biznesu” Rockefellera, Morgana, Vanderbilta i innych. W 1913 r. w rękach 2 % Amerykanów znajdowało się 60 % dochodu narodowego. Wolna konkurencja pobudzała przedsiębiorczość i inicjatywy obywateli, lecz wszechwładza pieniądza rodziła chęć bogacenia się za wszelką cenę i przyczyniła się do powstania gangsterstwa. Mimo tej dyktatury pieniądza w Stanach Zjednoczonych powoli następowała jednak demokratyzacja władzy i stosunków społecznych. Masowa produkcja dóbr materialnych pozwalała na wyższy standard życia całego społeczeństwa, a ostra walka strajkowa robotniczych związków zawodowych wymuszała na pracodawcach podnoszenie płac za pracę najemną, równolegle do nieustannego wzrostu wydajności pracy.
Przez cały XIX w. polityka zagraniczna Stanów Zjednoczonych A.P. nakierowana była głównie na własną ekspansję terytorialną i na niedopuszczenie innych mocarstw europejskich do Ameryki Południowej i Środkowej. W tej kwestii w 1823 r. prezydent Monroe ogłosił doktrynę, znaną jako Doktryna Monroego, a sprowadzająca się do hasła “Ameryka tylko dla Amerykanów!”. Przyczyniła się ona w dużym stopniu do wyzwolenia się spod panowania Hiszpanii i Portugalii, w pierwszej połowie XIX w., prawie wszystkich krajów amerykańskich, gdyż praktycznie uniemożliwiła ingerencję trzecich państw europejskich. Przy czym Stany Zjednoczone bezpośrednio nie wspierały powstańców latynoskich, choć zainteresowane były wyparciem Hiszpanów i Portugalczyków z Ameryki. 
W wojnę z Hiszpanią zaangażowały się we własnym interesie dopiero w 1898 r. W jej wyniku uzależniły od siebie hiszpańskie wyspy Kubę i Porto Rico na Karaibach oraz Filipiny na Pacyfiku. Ponad to w 1898 r. Stany anektowały jeszcze na Pacyfiku niepodległe Wyspy Hawajskie. Natomiast w 1903 r. zajęły pas terenu wzdłuż budowanego przez Francuzów Kanału Panamskiego w Ameryce Środkowej. Tereny te należały jednakże do Kolumbii, której parlament nie wyraził zgody na ich odsprzedaż Stanom Zjednoczonym. Wtedy z inspiracji USA separatyści panamscy, wsparci przez okręty wojenne USA, proklamowali utworzenie odrębnego państewka Panamy. Następnie nowoutworzony marionetkowy rząd panamski bezzwłocznie oddał się pod opiekę USA i podpisał układ o budowie kanału. Sfinalizowali ją w ciężkich warunkach terenowych i klimatycznych sami Amerykanie do 1914 r. Kanał Panamski umożliwił przepływ statków z Oceanu Atlantyckiego na Spokojny bez potrzeby opływania Ameryki Południowej i stanowił dla USA nabytek strategiczny porównywalny z Kanałem Sueskim.

Kanada

Po powstaniu Stanów Zjednoczonych A.P., wielu Brytyjczyków opuściło to państwo i przeniosło się do Nowej Szkocji, brytyjskiej kolonii w Kanadzie. W pierwszej połowie XIX w. do Kanady wyemigrowało też ok. 800 tys mieszkańców W. Brytanii, głównie Irlandczyków. Stworzyło to sytuacje zmajoryzowania przez Brytyjczyków dotychczasowej francuskiej ludności Kanady i w 1837 r. Francuzi zbuntowali się przeciwko władzom brytyjskim. Powstanie zostało stłumione, lecz wzajemne animozje obu narodowości utrzymały się nadal. 
Dopiero przykład wojny secesyjnej w USA sprawił, że nastąpiło w 1867 r. zjednoczenie dotychczasowych oddzielnych kolonii w jedno związkowe państwo Dominium Kanady. Rozszerzyło się wkrótce o Kolumbię Brytyjską nad Pacyfikiem, a następnie o prowincje środkowej Kanady i Terytoria Północne. Czynnikiem jednoczącym nowe, rozlegle państwo stała się transkanadyjska magistrala kolejowa, oddana w 1885 r. do użytku. Pozwoliła na zagospodarowanie urodzajnych obszarów środkowej Kanady na pola pszeniczne i rozpoczęcie eksploatacji bogatych złóż rudy żelaza, niklu, cynku, miedzi, magnezu, ołowiu, uranu i złota. Do 1914 r. Dominium Kanady rozwinęło się w jedno z najbardziej uprzemysłowionych państw świata.

Ameryka Łacińska

Pierwsze walki niepodległościowe. Wiek XIX w hiszpańskiej Ameryce rozpoczął się nadzieją wielu jej mieszkańców na uzyskanie wolności społecznej i niepodległości narodowej. Sprawiły to echa zwycięskich walk niepodległościowych Stanów Zjednoczonych A.P. i hasła wolnościowe Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Pierwszej większej próby wzniecenia powstania niepodległościowego w Ameryce Południowej dokonał gen. Francisco de Miranda, patriota wenezuelski, polityk i obieżyświat, który wcześniej agitował na prawie wszystkich dworach królewskich Europy. W 1806 r. wylądował, wraz z grupą 600 najemnych żołnierzy, w jednym z pomniejszych portów Wenezueli. Jego papierowe deklaracje niepodległościowe nie spowodowały jednak spodziewanego zrywu miejscowej ludności, ani przyobiecanego wsparcia brytyjskiego. To też ta pierwsza próba inwazji zakończyła się całkowitym fiaskiem. 
Lecz wkrótce sytuacja geopolityczna hiszpańskiej i portugalskiej Ameryki uległa zasadniczej zmianie. W 1807 r. Napoleon I Bonaparte podbił w szybkiej kampanii Portugalię za jej współdziałanie z W. Brytanią przeciwko Francji. Król Portugalii wraz z całym swym dworem uciekł wtedy do swojej Brazylii. A gdy rok później król Hiszpanii Karol VII przekazał tron swemu synowi Ferdynandowi VII, Napoleon obu Burbonów zmusił do abdykacji i mianował na króla Hiszpanii i Wicekrólestw w Ameryce Łacińskiej swego brata, Józefa, dotychczasowego króla Neapolu. Zachwiała się więc cała struktura polityczna Ameryki Łacińskiej. W poszczególnych prowincjach zaczęły powstawać junty, to jest rady rewolucyjne, deklarujące formalnie wierność królowi Ferdynandowi VII - jeśli uda mu się powrócić na tron. Lecz i te junty i społeczności hiszpańskiej Ameryki miały coraz większą nadzieję, że nie pojawi się on już na scenie politycznej, co się jednakże nie sprawdziło. 
W 1811 r. w Ameryce Południowej pierwsze Zgromadzenie Narodowe Wenezueli ogłosiło jej niepodległość, tworząc republikę Amerykańska Konfederacja Wenezueli. Przeciwko niej zawiązała się kontrrewolucja, grupująca hiszpańskich rojalistów, kler i miejscowe garnizony hiszpańskiego wojska. Po opanowaniu większości terytorium Wenezueli kontrrewolucyjne oddziały rozpoczęły marsz na stolicę Caracas. Miasto szykowało się do obrony, gdy w dniu 26 marca 1812 r. zatrzęsła się ziemia i w ciągu kilku minut stolica Wenezueli legła w gruzach, pod którymi pogrzebanych zostało ok. 20 tys. mieszkańców. W lipcu wojna domowa zakończyła się klęską republikanów, ich dowódcy zostali aresztowani, a gen. Miranda osadzony w więzieniu w Kadyksie, gdzie zmarł w 1816 r.

Simon Bolivar.  Wśród represjonowanych oficerów republikańskich był pułkownik Simon Bolivar (1783-1830), syn majętnego kreolskiego szlachcica z Wenezueli. Został przez władze hiszpańskie wydalony z kraju na jedną z wysp na Antylach Holenderskich. Wrócił po kilku miesiącach z wygnania z niezłomną decyzją kontynuowania walki o niezależność hiszpańskiej Ameryki, przy zastosowaniu nowej strategii. Sprowadzała się ona do objęcia ruchem wyzwoleńczym wszystkich prowincji Wicekrólestw Peru i Nowej Granady, prowadzenia szerokiej agitacji prorepublikańskiej i przyciągnięcia wszystkich warstw społecznych, także niewolników, przez nadanie im wolności.
Swój szlak wyzwoleńczy rozpoczął od portu Cartageny w północnej Kolumbii. W kraju panowała wtedy chaotyczna wojna domowa. Istniało wiele rozproszonych ośrodków walki z wojskami hiszpańskimi. W pierwszym więc rzędzie Bolivar starał się o zespolenie sił republikańskich. Miał początkowo do dyspozycji zaledwie 70 ludzi, lecz śmiałe działania zaczepne, zabiegi propagandowe i “napoleoński” stosunek do żołnierzy, sprawiały, że oddziały Bolivara szybko się rozrastały. W sierpniu 1813 r. zajęły Caracas i ponownie proklamowana została w Wenezueli republika oraz powołany rząd republikański. Lecz było to pyrrusowe zwycięstwo, gdyż brakowało wszystkiego: broni, pieniędzy, żywności. Nie było też żadnej pomocy zewnętrznej, gdy tymczasem z Hiszpanii, gdzie król Ferdynand VII wyparł Francuzów za Pireneje i odzyskał władzę, napływały liczne oddziały regularnego wojska. 
Jesienią 1813 r. republika przestała praktycznie istnieć. Niespodziewanie spadły na nią ciosy surowego, pasterskiego ludu Llianos, zamieszkującego bezkresne sawanny południowej Wenezueli. Przekupieni przez Hiszpanów, złaknieni łupów, metysko-indiańscy Llianos ruszyli na krwawą wendetę przeciwko republikańskiej Wenezueli, znacząc swe drogi krwią i pogorzeliskami. Bolivar uciekł do Kolumbii, potem na brytyjską wyspę Jamajka, gdy cała Kolumbia opanowana została przez nową hiszpańską armię ekspedycyjną króla hiszpańskiego Ferdynanda VII. 
Przebywając na Jamajce Bolivar opublikował we wrześniu 1815 r. program wyzwoleńczy dla Ameryki Południowej, znany jako “List z Jamajki". Zaś w grudniu udał się na emigrację do Haiti, gdzie udało się jemu i jego przyjaciołom zorganizować dwa kilkusetosobowe oddziały i przerzucić je w marcu 1816 r. na wybrzeże Wenezueli. Ich działania przez wiele miesięcy były jednak nieskuteczne wobec kłótni i konfliktów między ambitnymi, egoistycznymi dowódcami, nie uznającymi centralnego dowództwa i dyscypliny. Jedynym większym zwycięstwem było zdobycie przez Bolivara w 1817 r. twierdzy Augostura nad rzeką Orinoko i przyciągnięcie na swą stronę pasterzy-wojowników Llianos z sawann i stepów południowej Wenezueli oraz ludności murzyńskiej po deklaracji zniesienia niewolnictwa. 
Gdy na zdobytych terenach powstańcy po raz trzeci utworzyli Republikę Wenezueli, Bolivar został w 1817 jej Najwyższym Naczelnikiem, zaś od 1819 r. prezydentem. Na tym jednakże nie poprzestał i nie zrezygnował ze swego programu wyzwolenia całej Ameryki Południowej. Zgodnie z tym programem, na wyzwolonych już terytoriach powstańcy zbierali siły do marszu na północne i zachodnie tereny Wicekrólestwa Nowej Granady. Rozpoczęli go w lutym 1819 r. Trwał sześć lat. Generał Simon Bolivar poprowadził swe, wciąż rosnące w siłę, oddziały wyzwoleńcze szlakiem, liczącym ponad cztery tysiące kilometrów, przez stepy, góry, wzdłuż rzek i brzegami mórz, przez ludne tereny i pustkowia, wyzwalając spod panowania Hiszpanów kolejne kraje: Wenezuelę, Kolumbię, Ekwador i Peru. 
Już wcześniej w latach 1816-18 wywalczyły swą niepodległość Argentyna, Paragwaj i Chile, do 1822 r. Panama i Urugwaj, zaś w 1825 r. Boliwia (część Peru), zwana tak od imienia Bolivara. W 1822 r. uniezależniła się od Portugalii także Brazylia, ogłaszając się cesarstwem, z cesarzem Pedro I, synem b. króla portugalskiego. W ten sposób, głównie w wyniku krwawych i okrutnych wojen, zakończyła się 300-letnia epoka ujarzmienia Ameryki Południowej przez dwie despotyczne monarchie europejskie Hiszpanię i Portugalię, a nowopowstałe państwa uznane zostały przez Europę i Stany zjednoczone A. P. Te ostatnie były szczególnie zainteresowaniem zmianami i rozwojem sytuacji w Ameryce Południowej, sprzyjając zresztą wyeliminowaniu wpływów hiszpańskich. Przez uchwalenie w 1823r. tzw. Doktryny Monroe’go wzbraniały też innym państwom europejskim interwencji i mieszania się do spraw kontynentu amerykańskiego. 
Bolivar dążył do stworzenia federacji wszystkich państw pohiszpańskiej Ameryki Południowej. Udało mu się to tylko częściowo przez utworzenie Federacji Wielkiej Kolumbii, grupującej Wenezuelę, Kolumbię, Ekwador i Panamę. Gdy został jej prezydentem piętrzyły się przed nim niebotyczne problemy odbudowy zniszczonych miast i zagospodarowania opustoszałych terenów rolniczych. Lecz największym problemem była panosząca się anarchia i samowola lokalnych władz. Te wielkie trudności popychały Bolivara do rządów autokratycznych i dyktatorskich, czym zraził sobie szybko nawet przychylne mu dotąd kręgi społeczeństwa i najbardziej oddanych mu przyjaciół. 
W styczniu 1830 r. dokonany został nieudany pucz i zamach na życie Bolivara, lecz w ich następstwie Wielka Kolumbia podzieliła się z powrotem na Wenezuelę, Ekwador i Kolumbię (z Panamą). Rozpad dotychczasowego scentralizowanego państwa, i sposób w jaki się to dokonało, były dla Bolivara szokiem psychicznym. Ciężko chory próbował jeszcze jedność tę odbudować, ale nikt go już nie słuchał. Okrzyczany został wrogiem Wenezueli, oskarżano go o chęć zaprzedania kraju ojczystego cudzoziemcom itp. W atmosferze nagonki i wrogości złożył więc urząd prezydenta Wielkiej Kolumbii, nie przyjmując nawet należnej emerytury. Człowiek, który wyzwolił połowę kontynentu Ameryki Południowej, “Wyzwoliciel” Simon Bolivar, chory nieuleczalnie na gruźlicę płuc, umarł w osamotnieniu w grudniu 1830 r.

Meksyk. W pierwszych latach XIX w. na terytoriach Meksyku w południowej części Ameryki Północnej i Ameryki Środkowej istniało Wicekrólestwo Nowej Hiszpanii, należące do Korony hiszpańskiej. Gdy Napoleon I zdetronizował króla Hiszpanii Karola VII, w całej hiszpańskiej Ameryce, również w Meksyku, pojawiły się tendencje i ruchy niepodległościowe. W 1810 r. w Meksyku rozpoczęła się wojna wyzwoleńcza pod wodzą księdza Hidalgo. Przejął on dosłownie hasła rewolucji francuskiej i głosił równouprawnienie wszystkich ras, obiecywał Indianom zwrot zagrabionej ziemi i wolność dla niewolników afrykańskich. Zwłaszcza to ostatnie bardzo nie podobało się kreolskim właścicielom wielkich plantacji, na których czarni niewolnicy stanowili główną siłę roboczą. Wsparli więc oni władze i wojska hiszpańskie i w 1811 r., po rozbiciu rebeliantów w kilku bitwach, Hidalgo został podstępnie aresztowany, pozbawiony święceń kapłańskich, i rozstrzelany. Przywódstwo powstania przejął też ksiądz, Jose Morelos, uczeń Hidalga. W 1915 r. powstanie zostało stłumione.
Jednak nastroje wyzwoleńcze i rewolucyjne utrzymały się i po kolejnym powstaniu Nowa Hiszpania w 1821 r. przekształcona została w konstytucyjne Królestwo Meksyku. Na czele rządu stanął przywódca powstania gen. Iturbide, który po roku ogłosił Meksyk Cesarstwem, a siebie cesarzem. Jednak już w następnym roku, po buncie wojska, Cesarstwo zostało zlikwidowane, cesarz stracony i ostatecznie wg nowej konstytucji, wzorowanej częściowo na konstytucji Stanów Zjednoczonych, w 1824 r. Meksyk stał się republiką federacyjną. Jednak w kraju nadal panowała anarchia, a rządy prezydenckie często zamieniały się w dyktatury. Równocześnie powstały Zjednoczone Prowincje Ameryki Środkowej, grupujące Gwatemalę, Honduras, San Salwador, Nikaraguę i Kostarykę. Federacja ta utrzymała się do 1838 r., po czym poszczególne kraje ogłosiły własną niepodległość.
W 1836 r. oderwała się od Meksyku wschodnia prowincja Teksas, proklamując własną niepodległość. Była ona mocno uzależniona od USA, skąd napływali masowo osadnicy europejscy. To też w 1845 r. Teksas wchłonięty został przez Stany Zjednoczone. Stało się to powodem dwuletniej wojny Meksyku ze Stanami. Armie lądowe i desanty morskie USA nie napotkały większego oporu i podbiły całą północną część Meksyku, zdobywając także najważniejszy jego port Vera Cruz i stolicę Meksyk na południu kraju. W traktacie pokojowym, zawartym w 1848 r. w Gwadelupie, Meksyk zmuszony został do uznania aneksji Teksasu przez USA i do odstąpienia im wszystkich obszarów na północ od rzeki Rio Grande, tj. prawie połowy swych terytoriów. 
W 1855 r. rządy dyktatorskie w Republice Meksyku zostały obalone w drodze wojny domowej między klerykałami a liberałami, dowodzonymi przez Benito Juareza (1858-72). Zniósł on wszelkie przywileje stanowe, upaństwowił majątki kościelne, przeprowadził szereg reform, pozwalających na szybszy rozwój ekonomiczny, nastąpiło upowszechnienie oświaty. W wojnie domowej interweniowały jednak wojska hiszpańskie, brytyjskie i francuskie. Po zajęciu Meksyku Francuzi próbowali restaurować Cesarstwo Meksyku, mianując cesarzem austriackiego arcyksięcia Maksymiliana, brata cesarza Franciszka Józefa I. Został on rozstrzelany przez powstańców na rozkaz Juareza, a po protestach Stanów Zjednoczonych o złamaniu doktryny Monroe’go, Francuzi wycofali się z Meksyku. 
Po 1877 r. nastały wieloletnie dyktatorskie rządy P. Diaza, który zniósł część reform Juareza i uzależnił gospodarkę kraju od kapitałów zagranicznych, głównie USA. Przez 30 lat jego twardych rządów kraj rozwinął się ekonomicznie. Powstała sieć linii kolejowych, Amerykanie rozwinęli kopalnictwo bogactw naturalnych, rozwinięta została hodowla bydła, plantacje bawełny, kawy, tytoniu, trzciny cukrowej, agawy. Lecz bogacili się nieliczni, głównie amerykańscy właściciele, tubylcza ludność indiańska i metyska pozbawiona została ziemi i cierpiała skrajne ubóstwo. Było to przyczyną narastania napięć społecznych i doprowadziło 25 maja 1910 r. do wybuchu rewolucji społecznej pod wodzą Emiliano Zapaty. Jej głównym postulatem był zwrot zagarniętej ziemi społecznościom wiejskim. Rewolucja miała charakter powstania chłopskiego, była bardzo krwawa i trwała do 1917 r., przy czym nie obyło się bez interwencji USA przeciwko powstańcom.

Karaiby.  Karaiby to archipelagi wysp Wielkie Antyle i Małe Antyle, odgradzających Morze Karaibskie od Oceanu Atlantyckiego. W skład jego wchodzą duże wyspy Kuba, Haiti (Santo Domingo), Jamajka i Portoryko (Porto Rico) oraz kilkadziesiąt pomniejszych. Na początku XIX w. Kuba, wschodnia część Haiti (Dominikana) i Portoryko stanowiły własność Korony hiszpańskiej, Jamajka należała do Wielkiej Brytanii, zachodnia część Haiti do Francji. We francuskiej części Haiti w 1795 r. Metysi i czarni niewolnicy, stanowiący zdecydowaną większość ludności, uzyskali w wyniku uchwały rewolucyjnego Konwentu francuskiego swobody i przywileje takie same, jakie mieli ich biali panowie. Ale po kilku latach uprawnienia te zostały im cofnięte i przywrócone zostało niewolnictwo na wyspie. Spotkało się to ze zbrojnym buntem czarnej ludności i po krwawej, a zwycięskiej wojnie z ekspedycyjnym korpusem francuskim Napoleona I Bonaparte, w tym z polskimi legionistami, utworzona została w 1803 r. niepodległa Republika Haiti. Również hiszpańska Dominikana, po kilku nieudanych powstaniach, uzyskała niepodległość w 1844 r. W ten sposób wszystkie hiszpańskie posiadłości w pierwszej połowie XIX w. stały się niepodległe, prócz Kuby i Portoryko.
Kuba, największa z wysp karaibskich, mimo kilkakrotnych buntów tubylczej ludności w latach 1868-75 i 1895, pozostawała zależna od Hiszpanii do 1898 r., tj. do wojny Stanów Zjednoczonych z Hiszpanią. Po klęsce Hiszpanii uzyskała niepodległość pod egidą USA, podobnie jak Portoryko. Hiszpanie zorganizowali na wyspie wielkie plantacje upraw trzciny cukrowej, a także tytoniu, i stała się ona największym eksporterem cukru oraz cygar na świecie, przy czym głównym odbiorcą tych wyrobów były USA. One też uzależniły Kubę gospodarczo i politycznie od siebie aż do 1959 r. W szczególności, gdy w 1906 r. wybuchły wewnętrzne zamieszki przeciwko aktualnemu prezydentowi Kuby, na wyspie wylądowała amerykańska piechota morska i szybko zgniotła opór zbuntowanej ludności. Podobne interwencje stosowali Amerykanie wielokrotnie w Dominikanie, Nikaragui, czy Meksyku.   
Najbardziej stabilna sytuacja polityczna panowała na brytyjskiej Jamajce. Na wyspie Brytyjczycy zorganizowali wielkie wydajne plantacje trzciny cukrowej. Prace na nich wykonywali również Murzyni, lecz uzyskali oni w 1834 r. status ludzi wolnych. Wówczas też zaczęto stosować mechanizację prac na plantacjach trzciny cukrowej i wybudowano duże rafinerie cukru na wyspie. Wyspa przynosiła ciągle wielkie dochody i była najbardziej rozwinięta gospodarczo na Karaibach. Gdy popyt na cukier po 1870 r. zmalał, w wyniku konkurencji cukru kubańskiego i brazylijskiego, plantatorzy na Jamajce przestawili się na produkcję bananów i rumu.

Wojny wewnętrzne, imigracja z Europy, gospodarka.  Na terytoriach byłych trzech hiszpańskich Wicekrólestw, to jest Nowej Granady, Peru i Rio de La Plata w Ameryce Południowej powstało po wojnach z Hiszpanią dziesięć samodzielnych republik. Doliczając Brazylię i trzy Gujany (francuska, brytyjska i holenderska) w połowie XIX w. było ich czternaście. Nie wszystkie rządy i społeczeństwa nowych państw były zadowolone z żywiołowo ukształtowanych granic i nastąpił ich retusz w kilku wewnętrznych wojnach. Walczyły ze sobą Boliwia z Peru w 1867 r., Paragwaj z Brazylią, Argentyną i Urugwajem, Paragwaj z Boliwią, Ekwador z Peru i Kolumbią, Chile z Boliwią i Peru, wreszcie Brazylia z Kolumbią i Peru w latach 1903-05. Najkrwawszą była wojna Trójprzymierza z Paragwajem w latach 1864-70, w której zginęło ok. 300 tys. ludzi, prawie 60 procent mieszkańców Paragwaju. Po 1880 r. nastąpiło też powiększenie terytoriów Argentyny i Chile przez anektowanie  surowych,  subantarktycznych  obszarów Patagonii na południowym skraju Ameryki Południowej. 
W XIX w. miała miejsce wielka fala emigracyjna Europejczyków do wszystkich nowych państw latynoamerykańskich. Najwięcej, bo ok. 4,5 mln. emigrantów, zwłaszcza z południowej Europy, osiedliło się w Argentynie i Chile, które to kraje miały klimat najbardziej zbliżony do europejskiego. Prawie 3 mln. osadników przybyło do Brazylii, w tym znaczna grupa Polaków.  
Odziedziczone po byłych hiszpańskich wicekrólestwach struktury społeczne i administracyjne, utrzymywały się w nowych państwach latynoskich przez wiele dziesięcioleci. Dominującą pozycję mieli ludzie biali, pochodzenia europejskiego, więc początkowo głównie Hiszpanie i Portugalczycy. Z nich rekrutowali się właściciele ziemscy, przemysłowcy, wyżsi wojskowi, elity władzy, urzędnicy administracji i inteligencja. Ograniczone prawa obywatelskie miała ludność metyska, czyli potomkowie Europejczyków i Indian, także mulaci - potomkowie Europejczyków i Afrykanów, oraz zambos - potomkowie Indian i Murzynów. Prawie zupełnie jakichkolwiek praw obywatelskich pozbawieni byli tubylczy Indianie i czarni niewolnicy z Afryki. Nawet po zniesieniu niewolnictwa, które najdłużej, bo do 1888 r., utrzymało się w Brazylii, Murzyni pozostali na dołach drabiny społecznej. Po ustaniu handlu niewolnikami zastąpili ich częściowo, sprowadzani na dużą skalę do prac w kopalniach i przy budowie kolei, kontraktowi robotnicy chińscy i japońscy. 
Od połowy XIX w. we wszystkich krajach latynoskich dotychczasowa feudalno-obszarnicza gospodarka zaczęła przekształcać się powoli w gospodarkę typu kapitalistycznego. Przede wszystkim nastąpił znaczny rozrost miast, a w nich zaczęto budować coraz więcej zakładów przemysłowych. Przy pomocy kapitału zagranicznego powstawały szlaki drogowe i kolejowe, łączące główne ośrodki gospodarcze ze sobą, a zwłaszcza z miastami portowymi. Największą inwestycją komunikacyjną w Ameryce Południowej była budowa Kanału Panamskiego, łączącego Morze Karaibskie z Oceanem Spokojnym. Celem zrealizowania tej inwestycji w 1879 r. powstała francuska spółka, założona przez Ferdynanda Lessepsa, budowniczego Kanału Sueskiego. Spółka ta jednak zbankrutowała w atmosferze międzynarodowego skandalu. Inwestycję ukończyli Amerykanie dopiero w latach 1904-14. 
Najszybszy rozwój gospodarczy i najwyższą stopę dobrobytu w Ameryce Południowej uzyskała Argentyna. Sprawił to wielki eksport mięsa wołowego, pszenicy i bawełny, uzyskiwanych z rozwiniętej na dużą skalę hodowli bydła na bezkresnych pampasach argentyńskich i z olbrzymich plantacji rolnych. Chile czerpało swe dochody z wydobycia miedzi, srebra, cyny i saletry. Brazylia stała się największym na świecie eksporterem kawy i drugim, po Kubie, cukru trzcinowego. Wielkim jej bogactwem były też tytoń, kauczuk i drewno z puszcz Amazonii. Peru przez kilkadziesiąt lat zarabiało głównie na sprzedaży guano ptasiego, jako nawozu dla rolnictwa. Państwa Ameryki Środkowej wyspecjalizowały się w produkcji owoców cytrusowych i bananów. Meksyk nadal był wielkim producentem srebra, a od początku XX w. podstawą rozwoju tego kraju stało się wydobycie ropy naftowej.

SPIS TREŚCI

Świat w wieku XIX (1800-1914) 
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   Strona 
Wiek maszyn parowych									  129
Europa w I połowie XIX w. (1800-1848)  -  Wojny  napoleońskie,   Kongres  Wiedeński  -  Francja	 	  130
- Wielka Brytania - Powstanie Belgii  - Holandia - Szwajcaria - Hiszpania, Portugalia - Austria, Wiosna Ludów -
Prusy,  Związek Niemiecki   -  Półwysep Apeniński   -   Unia Szwecji i Norwegii,  Dania   -  Rosja   -  Księstwo
Warszawskie,  Królestwo Polski,  Polska pod zaborami  -  Turcja, niepodległość Grecji 
Europa w II połowie XIX w. (1849-1914)   -  Cesarstwo  Francuskie,   Komuna  Paryska   -  Wielka	   149
Brytania  - Belgia i Holandia  - Szwajcaria  - Monarchia  Austro-Węgierska  -  Zjednoczenie Niemiec, II Rzesza -
Hiszpania,  Portugalia  -  Zjednoczenie Włoch  - Dania, Skandynawia  - Rosja, wojna krymska  -  Ziemie polskie
pod zaborami.
Rozpad Imperium Osmańskiego (1750-1923) - Rumunia, Serbia, Czarnogóra, Macedonia - Rewo-	   164
lucja  Młodoturków  - Wojny bałkańskie, Bułgaria, Albania
Kolonizacja Afryki  -  Afryka  Północna  - Afryka Środkowa i  Południowa do 1884 r. -  Handel  czarnymi	   166
niewolnikami  - Wyścig o Afrykę  -  Opór mahdystów i Zulusów - Wojny burskie
Persja											   170
Indie Brytyjskie  - Ekspansja brytyjska, wojny afgańskie  -  Powstanie Sipajów - Reformy brytyjskie		   170
Chiny  - Wojny  opiumowe, powstanie  tajpingów  -  Reformy dysnastii Qing - Wojny z Francją, Wlk.Brytanią 	   171
i  Japonią - Powstanie Bokserów, Republika Chińska
Japonia, nowe mocarstwo  - Izolacja, koncesje amerykańskie - Restauracja  Meiji  - Japońska ekspansja	   173
Kolonizacja Azji Południowo-Wschodniej						   	   174
Australia Brytyjska  - Kolonizacja Australii  -  Kolonizacja Nowej Zelandii				   175
Stany Zjednoczone, nowe mocarstwo - Imigracja z Europy, kolonizacja  Zachodu  - Wojna secesyjna -	   175
Gospodarka i polityka zagraniczna
Kanada											   177
Ameryka Łacińska   -  Pierwsze walki  niepodległościowe -  Simon Bolivar  - Meksyk  - Karaiby  -  Wojny	   177
wewnętrzne, imigracja z Europy, gospodarka
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------